Terra nullius: Latijn voor “niemands land.” Het klinkt als iets uit een ver verleden, toen ontdekkingsreizigers vlaggen plantten op onbekende kusten. Maar er zijn nog steeds gebieden op aarde die geen enkel land claimt. Sommige zijn woestijnen waar niemand wil wonen. Andere zijn bevroren wildernissen waar niemand kán wonen. En sommige bestaan alleen omdat twee landen ruzie hebben over iets anders. Dit zijn de laatste ongeëiste gebieden ter wereld.
1. Marie Byrd Land, Antarctica (1,6 miljoen km²)
Het grootste niet opgeëiste gebied ter wereld is ongeveer zo groot als Iran. Marie Byrd Land is het enige deel van Antarctica dat geen enkel land ooit heeft geclaimd. Zeven landen (Argentinië, Australië, Chili, Frankrijk, Nieuw-Zeeland, Noorwegen en het VK) hebben claims op andere delen van het continent, maar deze westelijke punt bleef over.
Waarom? Het is zelfs naar Antarctische maatstaven extreem afgelegen en ontoegankelijk. Er waren ooit Amerikaanse en Sovjet-onderzoeksstations, maar die zijn verlaten. Het Antarctisch Verdrag van 1959 bevroor alle bestaande claims en verbiedt nieuwe. De VS hebben expliciet het recht voorbehouden om in de toekomst alsnog een claim te maken. Tot die tijd: niemands land.
2. Bir Tawil, Afrika (2.060 km²)
image: wikipedia/CC BY-SA 3.0
Een stuk woestijn tussen Egypte en Soedan dat geen van beide landen wil hebben. Temperaturen kunnen oplopen tot 45°C, er is geen water, geen permanente bevolking.
De situatie ontstond door twee verschillende grenzen die de Britten trokken. In 1899 werd de grens op de 22e breedtegraad getrokken, wat Bir Tawil aan Soedan gaf. In 1902 werd een administratieve grens getrokken die Bir Tawil aan Egypte gaf. Het probleem: dezelfde grenzen gaven ook de veel grotere en waardevollere Hala’ib-driehoek aan respectievelijk Egypte en Soedan. Beide landen claimen Hala’ib, wat betekent dat geen van beide Bir Tawil kan claimen zonder hun claim op Hala’ib op te geven.
Diverse mensen hebben geprobeerd Bir Tawil te claimen. In 2014 reisde de Amerikaan Jeremiah Heaton naar het gebied en plantte er een vlag om het “Koninkrijk Noord-Soedan” uit te roepen, zodat zijn dochter prinses kon zijn. Geen enkel land erkende zijn claim.
3. Gornja Siga (Liberland), Europa (7 km²)
Het grootste van vier kleine stukjes land langs de Donau die noch Kroatië noch Servië claimt. De grens tussen de twee landen volgt grotendeels de rivier, maar de Donau is de afgelopen eeuw rechtgetrokken. Land dat ooit aan de oostkant lag, ligt nu aan de westkant, en vice versa.
Servië erkent de huidige loop van de rivier als grens en claimt de westelijke stukjes dus niet. Kroatië claimt dat die stukjes aan Servië toebehoren op basis van de historische grens. Het resultaat: niemand claimt Gornja Siga.
In 2015 riep de Tsjechische politicus Vít Jedlička hier de micronatie “Liberland” uit, met zichzelf als president. Hij werd prompt door de Kroatische politie gearresteerd toen hij probeerde terug te keren. Liberland heeft een website, een vlag, en duizenden mensen die “staatsburgerschap” hebben aangevraagd. Het heeft geen internationale erkenning.
4. Drie kleinere Donau-enclaves (totaal ~2 km²)
Naast Gornja Siga zijn er nog drie kleinere stukjes land in dezelfde situatie: gebieden die door de veranderende loop van de Donau van eigenaar hadden moeten wisselen, maar die geen van beide landen claimt.
Deze gebieden zijn nog kleiner, nog ontoegankelijker, en nog minder interessant voor micronatie-stichters. Ze bestaan voornamelijk op papier, in de juridische niemandsland tussen twee landen die het niet eens kunnen worden over een rivier.
5. Delen van de Sahara-woestijn (status onduidelijk)
De grenzen in de Sahara zijn op sommige plekken nooit precies vastgelegd. Koloniale mogendheden trokken rechte lijnen op kaarten zonder zich druk te maken over de exacte locatie van elke vierkante kilometer zand.
Technisch gezien zijn dit geen “ongeëiste” gebieden; ze zijn onderdeel van bestaande landen. Maar in de praktijk weet niemand precies waar sommige grenzen lopen, en het maakt ook niemand uit zolang er niets waardevols wordt ontdekt.
6. Internationale wateren en de zeebodem
De oceanen buiten de exclusieve economische zones van landen (200 zeemijl uit de kust) zijn internationaal territorium. Niemand bezit ze, iedereen mag er vissen en varen.
De zeebodem onder deze wateren wordt beheerd door de International Seabed Authority onder het VN-Zeerechtverdrag. Er zijn enorme minerale rijkdommen op de oceaanbodem.
7. Rockall (was terra nullius tot 1955)
Een granieten rots in de Noord-Atlantische Oceaan, 430 kilometer van Schotland. Tot 1955 was Rockall niet opgeëist. Toen landde een Britse helikopter er, plantte een vlag, en claimde het voor de Kroon.
Ierland, IJsland en Denemarken (namens de Faeröer) betwisten de claim, of in elk geval de visrechten eromheen. De rots zelf is 25 meter breed en 21 meter hoog. Er woont niemand, er kan niemand wonen. Het gaat puur om wat eronder ligt: vis en mogelijk olie.
8. Eirik Raudesland (was terra nullius tot 1931)
Een gebied in Oost-Groenland dat Noorwegen in 1931 probeerde te claimen door er een vlag te planten en het “Eirik Raudesland” te noemen. Denemarken protesteerde, en in 1933 oordeelde het Permanente Hof van Internationale Justitie dat de claim ongeldig was.
Het was een van de laatste pogingen van een gevestigde natie om via het terra nullius-principe gebied te claimen. Het hof maakte duidelijk dat je niet zomaar ergens een vlag kunt planten en eigenaar kunt worden.
9. De Maan en andere hemellichamen
Volgens het Ruimteverdrag van 1967 kan geen enkel land soevereiniteit claimen over de Maan, Mars, of enig ander hemellichaam. De ruimte is “het gemeenschappelijk erfgoed van de mensheid.”
Dat weerhoudt bedrijven en individuen er niet van om percelen op de Maan te “verkopen.” Deze verkopen hebben geen enkele juridische basis. Je kunt net zo goed een stukje lucht verkopen.
10. De juridische grijze zone
Strikt genomen zijn er maar drie echte terra nullius-gebieden: Marie Byrd Land, Bir Tawil, en de Donau-enclaves. De rest is óf internationaal territorium (oceanen, ruimte) óf omstreden gebied waar meerdere landen aanspraak op maken.
De tijd van het claimen van “onontdekt” land is voorbij. Het Internationaal Gerechtshof oordeelde in 1975 dat zelfs in het koloniale tijdperk bewoond land nooit rechtmatig terra nullius kon zijn. De “ontdekking” van Amerika, Australië en Afrika door Europeanen was juridisch altijd al problematisch.
Kun je zelf een land stichten?
Tientallen mensen hebben het geprobeerd. Ze trekken naar Bir Tawil of Gornja Siga, planten een vlag, schrijven een grondwet, en roepen zichzelf uit tot koning of president. Geen van deze micronaties is ooit erkend door een bestaand land of de VN.
Het probleem: “niet opgeëist ” is niet hetzlede als “beschikbaar.” Bir Tawil is niet opgeëist omdat Egypte en Soedan het aan elkaar toeschrijven, niet omdat het vrij is voor de eerste de beste avonturier. Marie Byrd Land valt onder het Antarctisch Verdrag dat nieuwe claims verbiedt.
De wereld is vol. Er is geen plek meer om je eigen land te beginnen, hoe leeg die plek er ook uitziet op de kaart.
