Het is soms lastig voor te stellen, maar landen die vandaag vooral als “normale” staten worden gezien, stonden ooit aan het hoofd van wereldrijken. Door handel, oorlogen, ontdekkingsreizen en koloniale expansie beheersten ze eeuwenlang complete regio’s, en soms zelfs meerdere continenten. Hieronder vind je tien landen die nu geen wereldrijk meer zijn, maar vroeger wél een indrukwekkend imperium vormden.
10. Het Verenigd Koninkrijk, het rijk waar de zon nooit onderging
Tegenwoordig bestaat het Verenigd Koninkrijk uit Engeland, Schotland, Wales en Noord Ierland. Het land speelt nog steeds een rol in de wereldpolitiek, maar het is geen supermacht zoals de Verenigde Staten. Dat was ruim een eeuw geleden wel anders. Het Britse Rijk was het grootste koloniale rijk uit de moderne geschiedenis en strekte zich uit over enorme delen van Afrika, Azië, Noord Amerika en Oceanië.
Engeland bouwde vanaf de vijftiende en zestiende eeuw een sterke handelsvloot op. In de zeventiende en achttiende eeuw groeide de invloed via handel en kolonies, met India als belangrijkste kroonjuweel. Na de Eerste Wereldoorlog bereikte het rijk zijn hoogtepunt, waarna nationalistische bewegingen en dekolonisatie het rijk stukje bij beetje afbraken. De teruggave van Hongkong aan China in 1997 werd vaak gezien als een symbolisch sluitstuk van het imperiale tijdperk.
9. Turkije, erfgenaam van het Ottomaanse wereldrijk
Het huidige Turkije is ontstaan uit het Ottomaanse Rijk, dat eeuwenlang een dominante macht was op het kruispunt van Europa, Azië en Afrika. Vanuit Anatolië groeide een relatief klein vorstendom uit tot een wereldrijk dat op zijn hoogtepunt grote delen van de Balkan, Noord Afrika en het Midden Oosten beheerste.
De verovering van Constantinopel in 1453 betekende een kantelpunt: het maakte de Ottomanen tot een supermacht. Het rijk bleef lang bestaan, maar raakte in de negentiende en vroege twintigste eeuw in verval. Na de Eerste Wereldoorlog viel het Ottomaanse Rijk uiteen en werd in 1923 de Republiek Turkije opgericht.
8. Oostenrijk, het hart van een multi etnisch Europees imperium
Oostenrijk lijkt vandaag een relatief klein land, maar stond ooit in het middelpunt van een groot Europees machtsblok: Oostenrijk Hongarije. In 1867 ontstond de dubbelmonarchie, waarin Oostenrijk en Hongarije een gedeelde vorst hadden maar intern veel eigen bestuur behielden.
Het rijk omvatte naast Oostenrijk en Hongarije ook gebieden die nu bij landen als Tsjechië, Slowakije, Kroatië, Bosnië Herzegovina, Roemenië en Italië horen. Interne spanningen tussen bevolkingsgroepen en de klap van de Eerste Wereldoorlog maakten uiteindelijk een einde aan het rijk. Na 1918 bleef van de grootmacht een sterk verkleind Oostenrijk over.
7. Mongolië, het grootste aaneengesloten landrijk uit de geschiedenis
Mongolië speelt tegenwoordig nauwelijks een rol in de wereldpolitiek, maar in de dertiende eeuw veranderden de Mongolen de wereld. Onder Dzjengis Khan en zijn opvolgers ontstond een enorm rijk dat zich uitstrekte van Oost Azië tot diep in Europa.
De Mongolen stonden bekend om hun snelle ruiterlegers, meedogenloze veldtochten en efficiënte organisatie. Ze beheersten delen van China, Centraal Azië, Perzië en Rusland en drukten hun stempel op handel en uitwisseling langs de Zijderoute. Na verloop van tijd viel het rijk uiteen in verschillende khanaten, waarna Mongolië weer terugkeerde naar een veel kleinere rol op het wereldtoneel.
6. Duitsland, van Heilig Roomse lappendeken naar Europese kernmacht
Het Heilige Roomse Rijk was geen strak gecentraliseerd keizerrijk, maar een enorme politieke lappendeken van hertogdommen, bisdommen, vrije steden en vorstendommen. Toch was het eeuwenlang een belangrijk machtssysteem in Europa, met een keizer die formeel boven de lokale machthebbers stond.
Op verschillende momenten omvatte het rijk gebieden die nu bij Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland, Tsjechië, Nederland, België en delen van Frankrijk en Italië horen. De samenhang nam in de vroegmoderne tijd af, en de napoleontische oorlogen gaven de genadeklap. In 1806 werd het rijk ontbonden, waarna Duitsland pas veel later als moderne natiestaat werd verenigd.
5. Iran, het oeroude Perzië dat tot aan de Indus reikte
De geschiedenis van Iran is nauw verbonden met Perzië. Het Achaemenidische Rijk, gesticht door Cyrus de Grote, was een van de eerste echte wereldrijken. Het breidde zich uit met veroveringen van onder meer Lydië en Babylon, en bereikte later ook Egypte.
Onder Darius I groeide Perzië uit tot een gigantisch rijk dat zich uitstrekte van delen van Griekenland tot aan de Indusvallei. Het rijk kende een geavanceerd bestuurssysteem en uitgebreide wegen. In de vierde eeuw voor Christus kwam er een einde aan de Perzische hegemonie toen Alexander de Grote het rijk veroverde.
4. Spanje, het rijk van de conquistadores en de wereldhandel
Spanje bouwde vanaf de vijftiende eeuw een koloniaal rijk dat zich uitstrekte over grote delen van Noord, Midden en Zuid Amerika, plus gebieden in Europa en Azië. Na de ontdekkingsreizen en de daaropvolgende veroveringen kwamen enorme rijkdommen naar Spanje, vooral via goud en zilver uit de Nieuwe Wereld.
De macht van Spanje bleef lang indrukwekkend, maar oorlogen, economische problemen en onafhankelijkheidsbewegingen in Latijns Amerika verzwakten het rijk. In de negentiende eeuw verloor Spanje vrijwel al zijn Amerikaanse koloniën. De Spaans Amerikaanse oorlog van 1898 betekende het definitieve einde van Spanje als koloniale supermacht.
3. Mali, West Afrika’s vergeten imperia van goud en steden vol kennis
Het huidige Mali is vandaag een arm land, maar de regio was ooit het centrum van machtige West Afrikaanse rijken. Het bekendste is het Malirijk (met legendarische figuren als Mansa Musa), maar later groeide ook het Songhairijk uit tot een dominante macht in dezelfde bredere regio rond de Niger.
Steden als Timboektoe en Djenné werden in deze periode belangrijke knooppunten van handel, islamitische wetenschap en manuscripten. Het Songhairijk bereikte zijn bloei in de vijftiende en zestiende eeuw, maar werd uiteindelijk verzwakt door interne conflicten en verslagen na een Marokkaanse invasie. Europese kolonisatie kwam pas veel later, toen de oude rijken al lang waren verdwenen.
2. Peru, het Incarijk dat de Andes tot één systeem smeedde
Het Incarijk was het grootste rijk in precolumbiaans Amerika. Het strekte zich in het begin van de zestiende eeuw uit van het zuiden van het huidige Colombia tot in delen van Bolivia, Chili en Argentinië. De Inca’s bouwden een uitgebreid wegennet en beheersten landbouw in extreme berggebieden via terrassen en slimme irrigatie.
Machu Picchu is het beroemdste symbool van die beschaving. De Spaanse komst betekende het begin van het einde: geweld, politieke ontwrichting en vooral ziekten waarvoor de bevolking geen weerstand had, verzwakten het rijk enorm. Atahualpa werd gevangen genomen en het Incarijk viel uiteindelijk uiteen, waarna Spanje de regio eeuwenlang zou domineren.
1. Nederland, een handelsimperium met posten op bijna elk continent
Nederland is nu een relatief klein land, maar in de zeventiende eeuw was de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden een economische en maritieme grootmacht. Met de VOC en later de WIC bouwde Nederland een netwerk van handelsposten en koloniën op in onder meer Azië, Afrika, het Caribisch gebied en Noord en Zuid Amerika.
Nederlands Indië was verreweg de belangrijkste kolonie en bleef dat tot na de Tweede Wereldoorlog. In de twintigste eeuw viel het koloniale rijk snel uiteen. Indonesië werd onafhankelijk in 1949 en Suriname in 1975. Toch zijn er nog steeds overzeese delen binnen het Koninkrijk der Nederlanden, zoals Aruba, Curaçao en Sint Maarten, plus de bijzondere gemeenten Bonaire, Saba en Sint Eustatius.
