Artefacten geven ons inzicht in onze gedeelde menselijke geschiedenis. Ze zijn tastbare objecten, gemaakt door mensenhanden, die de cultuur, kunst, technologie en gewoonten van verschillende beschavingen weerspiegelen. Van een verweerde steen die de sleutel bleek tot het ontcijferen van hiërogliefen, tot een leger van klei dat een keizer moest beschermen in het hiernamaals: dit zijn tien van de beroemdste artefacten ter wereld.
1. De Steen van Rosetta
De Steen van Rosetta, ontdekt in 1799 door een Franse soldaat in Egypte, speelde een cruciale rol bij het ontcijferen van oude Egyptische hiërogliefen. Het artefact is uniek omdat dezelfde tekst in drie verschillende schriften is gegraveerd: hiërogliefen, demotisch en Grieks.
Die drievoudige inscriptie stelde geleerden in staat om de hiërogliefen te begrijpen, wat de deur naar de Egyptische geschiedenis en cultuur wagenwijd openzette. Zonder deze steen zouden duizenden Egyptische teksten vandaag nog altijd onleesbaar zijn.
2. Het terracottaleger
Het terracottaleger, ontdekt in 1974 in Xi’an, China, is een verzameling van duizenden levensgrote terracottabeelden van soldaten, paarden en strijdwagens. Ze werden gemaakt voor het graf van de eerste keizer van China, Qin Shi Huang, in de overtuiging dat hij in het hiernamaals door dit leger beschermd zou worden.
Elk gezicht oogt uniek, wat lange tijd werd uitgelegd als bewijs dat elke soldaat individueel werd gebeeldhouwd. Recenter onderzoek nuanceert dat beeld: archeologen vermoeden dat de makers werkten met een beperkt aantal basisvormen voor gezichten, hoofden en lichaamsdelen, die vervolgens in talloze combinaties werden samengesteld en afgewerkt met de hand. Dat zegt minder over individuele portretkunst, maar minstens zoveel over de indrukwekkende productieschaal en organisatie van het oude China.
3. De lijkwade van Turijn
De lijkwade van Turijn, bewaard in de kathedraal van Turijn in Italië, is een stuk linnen met daarop de afdruk van een man die lijkt te zijn gekruisigd. Sommigen beschouwen het als de lijkwade waarin Jezus van Nazareth na zijn kruisiging werd gewikkeld, terwijl anderen het als een middeleeuwse vervalsing zien.
In 1988 dateerden drie onafhankelijke laboratoria de stof met koolstofdatering op de periode 1260 tot 1390 na Christus, ruim duizend jaar na het leven van Jezus. Voorstanders van de authenticiteit betwisten die uitkomst, onder meer omdat het geteste stukje stof mogelijk afkomstig was van een latere herstelling van de rand, terwijl tegenstanders vasthouden aan de conclusie dat het om een middeleeuws object gaat. Wetenschappelijk gezien is de knoop dus nog altijd niet definitief doorgehakt, wat de lijkwade tot een van de meest onderzochte en besproken artefacten ter wereld maakt.
4. De Dode Zeerollen
Ontdekt in 1947 in grotten bij de nederzetting Qumran, vlak bij de Dode Zee, zijn de Dode Zeerollen enkele van de oudste bekende exemplaren van de Hebreeuwse Bijbel. Ze bieden een uniek inzicht in de Joodse cultuur en religie in de eeuwen rond het begin van onze jaartelling.
De rollen bevatten zowel bekende Bijbelteksten als andere religieuze en seculiere geschriften, waardoor ze bijdragen aan ons begrip van de religieuze en sociale context van die periode. Het merendeel van de duizenden fragmenten wordt tegenwoordig bewaard in het Israel Museum in Jeruzalem.
5. Het beeld van Nefertiti
Het beeld van Nefertiti, gevonden in het atelier van beeldhouwer Thutmose in Amarna, Egypte, is een gedetailleerde buste van de beroemde Egyptische koningin. Gemaakt rond 1345 voor Christus, toont dit artefact het toenmalige ideaal van vrouwelijke schoonheid.
Opmerkelijk is dat het linkeroog van de buste ontbreekt, wat tot speculatie leidt dat het beeld mogelijk nooit is voltooid, of dat het als lesmodel diende voor andere beeldhouwers. Sinds 1913 bevindt de buste zich in Duitsland, tegenwoordig in het Neues Museum in Berlijn, tot ongenoegen van Egypte, dat al decennia om teruggave vraagt.
6. Het gouden dodenmasker van Toetanchamon
Het gouden dodenmasker van Toetanchamon werd in 1922 ontdekt door archeoloog Howard Carter, in de tombe van de farao in de Vallei der Koningen in Egypte. Het masker is gemaakt van massief goud en ingelegd met halfedelstenen, en was bedoeld om de jonge farao te beschermen en zijn geest te begeleiden in het hiernamaals.
Het gezicht op het masker stelt de jonge koning voor en biedt een verbluffende weergave van de vaardigheden van oude Egyptische ambachtslieden. Dat het graf van Toetanchamon, in tegenstelling tot de meeste farao’s, grotendeels ongeplunderd werd teruggevonden, maakt deze vondst nog altijd een van de belangrijkste in de geschiedenis van de archeologie.
7. Venus van Willendorf
De Venus van Willendorf is een van de oudste bekende beeldjes ter wereld en dateert van ongeveer 28.000 tot 25.000 jaar voor Christus. Het is gevonden in 1908 bij Willendorf, een dorp in Oostenrijk, en gemaakt van kalksteen dat niet lokaal voorkomt. Het beeldje is met 11,1 centimeter opvallend klein.
De figuur, waarschijnlijk bedoeld als weergave van een vrouw, valt op door de uitvergrote borsten, buik en heupen, wat kan wijzen op een symbolische link met vruchtbaarheid en moederschap. Het gezicht is bedekt met een soort vlechtwerk, mogelijk een gevlochten kapsel of hoofdtooi. De naam “Venus” is overigens een moderne toevoeging die verwijst naar de Romeinse godin van de liefde, terwijl het onwaarschijnlijk is dat de makers zelf zo’n associatie hadden.
8. Olmeekse kolossale hoofden
Een van de bekendste nalatenschappen van de Olmeekse beschaving zijn de kolossale hoofden, enorme stenen beelden van menselijke koppen. Sommige exemplaren zijn wel 3 meter hoog en wegen meerdere tonnen, en worden gezien als portretten van machtige Olmeekse leiders.
De hoofden zijn gehouwen uit enkele blokken basalt, een steensoort die vaak kilometers ver van de uiteindelijke locatie werd gewonnen. Dat toont aan dat de Olmeken al vroeg beschikten over complexe methoden om enorme stenen te vervoeren en te bewerken, lang voordat andere Midden-Amerikaanse beschavingen zoals de Maya’s tot bloei kwamen.
9. De stenen van Stonehenge
Stonehenge is een prehistorisch monument in Engeland, bestaande uit een cirkel van rechtopstaande stenen. Ondanks uitgebreid onderzoek blijft de precieze functie van het monument grotendeels een mysterie, al wordt vaak gedacht aan een ceremoniële, astronomische of religieuze rol.
Onderzoek uit 2024 wierp een verrassend nieuw licht op de herkomst van de stenen. De centrale Altaarsteen, lange tijd verondersteld uit Wales te komen, blijkt volgens mineraalanalyse afkomstig uit het noordoosten van Schotland, meer dan 750 kilometer verderop. Dat de bouwers van Stonehenge in staat waren zo’n zware steen over zo’n enorme afstand te vervoeren, zegt minstens zoveel over hun technische en organisatorische vaardigheden als de constructie van het monument zelf.
10. De beelden van Paaseiland (moai)
De gigantische stenen hoofden op Paaseiland in Polynesië, bekend als moai, zijn indrukwekkende voorbeelden van monolithische beeldhouwkunst. Ze werden gemaakt door de inheemse Rapa Nui-bevolking, vermoedelijk om overleden voorouders te eren.
Interessant is dat de meeste van deze beelden ook lichamen hebben, die door eeuwenlange erosie en opeenhoping van aarde grotendeels onder de grond zijn komen te zitten. Wat vanaf de foto vaak op losse hoofden lijkt, blijkt bij opgraving dus telkens een volledige figuur, soms tot wel 10 meter hoog inclusief het begraven onderstuk.
