Top 10 beroemde Nederlandse schilders door de eeuwen heen

Er is een tijd geweest in de geschiedenis dat Nederland een grote rol speelde in de wereld. Wij noemen dit, voor Nederland althans, de Gouden Eeuw. Het is rond deze tijd dat ambacht, handel en ook kunst bloeiden in Nederland, en veel beroemde, en tegenwoordig peperdure, kunstwerken komen uit deze periode, van de hand van meesters die toen leefden. Denk aan Rembrandt van Rijn en Jan Steen, bijvoorbeeld.

Daarnaast zijn er ook grote schilders van Nederlandse bodem uit andere tijden die wereldberoemd zijn geworden. Zij verdienen ook een vermelding. In deze top tien presenteren we tien beroemde Nederlandse schilders, uit de Gouden Eeuw, ervoor of erna, en laten telkens één van hun vele beroemde werken zien.

Voor we beginnen nog twee kleine kanttekeningen. Deze lijst bevat uitsluitend mannelijke schilders, en dat zegt meer over wie er eeuwenlang de kans kreeg om schilder te worden en beroemd te blijven dan over talent. Er waren wel degelijk getalenteerde vrouwelijke schilders, zowel in de Gouden Eeuw als erna, zoals Judith Leyster, maar zij kregen historisch gezien nooit dezelfde naamsbekendheid als de mannen in dit lijstje, deels doordat gilden en academies vrouwen lange tijd weerden. Daarnaast is deze lijst min of meer chronologisch opgebouwd: nummer één is dus niet beter of slechter dan nummer tien, alleen recenter.

Jheronimus Bosch, eind 15e eeuw

Jheronimus Bosch, ook wel Jeroen of Hieronymus Bosch genoemd, werd geboren als Jheronimus van Aken in ‘s-Hertogenbosch rond 1450. Op 9 augustus 1516 stierf hij, eveneens in zijn geboortestad. Hij was al tijdens zijn eigen leven een succesvolle schilder, net als zijn voorvaderen: de familie Van Aken was een bekende schildersfamilie. Bosch ging de geschiedenis in als “den duvelmakere”, vanwege de duiveltjes en andere satirische voorstellingen die geregeld op zijn schilderijen opdoken. Kunsthistorici plaatsen hem soms losjes bij de vroege Nederlandse Renaissanceschilders, ook wel Vlaamse Primitieven genoemd, al wordt Bosch door de meeste kunsthistorici juist beschouwd als een eigenzinnige buitenbeentje die zich moeilijk in één stroming laat vangen.

Hierboven zie je een van zijn bekendste werken, de Tuin der Lusten. Het is een zogeheten drieluik: drie schilderijen die bij elkaar horen. Het linkerluik toont het paradijs, te zien aan Adam en Eva en de dieren om hen heen. Het middelste, grootste luik toont een weelderig, dicht bevolkt tafereel vol naakte figuren en fantasievolle wezens, doorgaans geïnterpreteerd als een allegorie van aardse lust en vergankelijk genot. Rechts tot slot zie je de hel, wat weinig verdere uitleg behoeft. Jheronimus was een zeer nauwkeurig schilder en zijn werk, waarvan dit een uitstekend voorbeeld is, bevat talloze kleine details. Het loont dus om het schilderij in het echt te bekijken, in het Prado Museum in Madrid, of anders een goede gedetailleerde reproductie op te zoeken.

Pieter Bruegel de Oude, vroege 16e eeuw

Pieter Bruegel werd geboren in Breda of Breugel tussen 1525 en 1530, en stierf te Brussel op 9 september 1569. Hij was een Brabantse Renaissanceschilder die op zijn beurt vader zou worden van meerdere andere bekende Bruegels. Hijzelf schreef zijn naam zonder de “h”, maar zijn zoons tekenden na hem altijd met Brueghel, waardoor we tegenwoordig Pieter de Oude soms ook met die spelling zien. Zijn bijnaam “boer” dankt hij, volgens een verhaal dat teruggaat op zijn vroege biograaf Karel van Mander, aan het feit dat hij zich weleens als boer zou hebben vermomd om deel te nemen aan plattelandsfeesten als bron van inspiratie. Historici plaatsen bij die anekdote inmiddels wel wat kanttekeningen, maar zeker is wel dat hij veel pastorale landschappen schilderde met dorpstaferelen, oogst en andere plattelandsthema’s.

Pieter werd pas goed beroemd kort na zijn overlijden, met name dankzij zijn prenten. Hij kreeg de bijnaam “de nieuwe Jheronimus Bosch” vanwege die groeiende faam, al heeft hij daar zelf niets meer van kunnen meemaken.

Pieter Bruegel schilderde, zoals velen van zijn tijd, graag taferelen met religieuze ondertoon en maakte daarbij dankbaar gebruik van beeldspraak en uitdrukkingen. Hierboven zie je zijn schilderij “Nederlandse spreekwoorden” uit 1559, dat naar schatting zo’n 125 Nederlandse gezegdes verbeeldt. Probeer ze allemaal te vinden, al zijn sommige tegenwoordig niet meer in gebruik. Vergroot het plaatje maximaal, want je moet vaak haarfijne details zien voor je de symboliek begrijpt. Het schilderij is te bekijken in de Gemäldegalerie in Berlijn.

Een top 10 schilderijen van Pieter Bruegel de Oude lees en bekijk je hier.

Gerard van Honthorst, de Gouden Eeuw

Gerard werd geboren in Utrecht op 4 november 1592 en stierf in dezelfde stad op 27 april 1656. Hij was een van de bekendste volgelingen van Caravaggio en werd zodoende een “Utrechtse caravaggist” genoemd, met ook duidelijke invloeden van Antoon van Dyck. Als jongeman reisde hij naar Italië om les te krijgen in de grote kunststeden Venetië, Florence en Rome. Na terugkomst trouwde hij met zijn nicht Sophia Coopman en trad hij toe tot het Utrechtse Schildersgilde, een belangrijke stap wilde hij zijn werk legaal kunnen verkopen. In zijn tijd kreeg hij grote opdrachten, onder meer van de Engelse koning Karel I en de Deense koning Christiaan IV. Vanaf 1637 was hij bovendien officieel hofschilder van stadhouder Frederik Hendrik en diens vrouw Amalia van Solms, en later ook van stadhouder Willem II. Om aan al die vraag te voldoen had hij veel leerlingen en helpers nodig.

Rond 1640 nam zijn populariteit af en ging Gerard zelf ook minder schilderen. Hij was toen pas achterin de veertig, maar had in zijn carrière al heel Europa gezien, inclusief meerdere staatshoofden. Zestien jaar later overleed hij.

Het werk hierboven heet “De koppelaarster” en is typisch voor Honthorsts gebruik van licht en donker. Het muziekinstrument geeft het geheel een suggestieve, ietwat pikante lading. In tegenstelling tot de andere schilders op deze lijst gebruikte Gerard vaak een centraal thema met weinig afleiding eromheen: we kijken naar deze drie personen, en verder gebeurt er weinig op de achtergrond. Het is daardoor een relatief rustig tafereel, vergeleken bij de drukkere werken elders op deze lijst. Dit schilderij werd in 1625 gemaakt en is nog altijd te bewonderen in het Centraal Museum in Utrecht.

Rembrandt van Rijn, de Gouden Eeuw

Dé Rembrandt, we kunnen hem in deze top tien niet overslaan. Als er één beroemde schilder uit Nederland komt, is het wel Rembrandt, al zou je ook Van Gogh kunnen noemen. Rembrandt Harmenszoon van Rijn werd geboren te Leiden op 15 juli 1606 en stierf in Amsterdam op 4 oktober 1669. Hij is een van de belangrijkste schilders uit de 17e eeuw en tevens een van de productiefste: naar schatting zijn er ongeveer 300 schilderijen, 300 etsen en tweeduizend tekeningen van zijn hand. De Nachtwacht, geschilderd in 1642, is wellicht zijn beroemdste werk. Net als Gerard van Honthorst werd hij beïnvloed door de caravaggisten, wat zijn werk barokke trekjes gaf. Rembrandt staat vooral bekend om zijn subtiele lichtspel en scherpe contrasten, waardoor zijn schilderijen dramatisch aanvoelen voor de kijker.

Rembrandt schilderde vooral portretten en historische taferelen. Hij maakte ook opvallend veel zelfportretten, iets waar destijds weinig schilders openlijk aan deden. Ook gaf hij belangrijke mensen uit zijn eigen leven vaak een rol in zijn schilderijen: zo zien we zijn vrouw Saskia van Uylenburgh, zijn zoon Titus en zelfs zijn huishoudsters en latere partners terug in zijn werk.

Het is misschien een cliché, maar van Rembrandt willen we toch echt zijn bekendste werk laten zien: de Nachtwacht. Dit enorme doek is te bezichtigen in het Rijksmuseum in Amsterdam. Alle personen die hadden meebetaald aan dit meesterwerk staan erop afgebeeld, met een formaat en plek afhankelijk van het bedrag dat ze inlegden. Het meest prominent zijn kapitein Frans Banninck Cocq, heer van Purmerlandt en Ilpendam, en luitenant Willem van Ruytenburch, heer van Vlaerdingen. Opvallend genoeg waren de opdrachtgevers destijds allesbehalve tevreden met het resultaat, terwijl het schilderij tegenwoordig een van de meest bezochte ter wereld is.

Wil je zien hoe verzot mensen nog altijd op het werk van Rembrandt kunnen zijn, bekijk dan de documentaire “Mijn Rembrandt” uit 2019.

Jan Steen, de Gouden Eeuw

“Het is een huishouden van Jan Steen”, oftewel: een rommeltje. Deze uitdrukking stamt af van de schilderijen die deze zeventiende-eeuwse kunstenaar bij voorkeur maakte. Jan Steen werd geboren in Leiden, zo’n twintig jaar na Rembrandt, in 1626, en werd na zijn overlijden op 3 februari 1679 begraven in de Pieterskerk in diezelfde stad. Hij schilderde geheel in barokke stijl, gebruikte humor en gewone mensen om zijn werk levendig te maken en liet zijn schilderijen, zoals gezegd, vaak een chaotisch tafereel tonen.

Zijn vader was koopman en brouwer, en Jan was de oudste van acht kinderen. Hij studeerde een tijd aan de universiteit van Leiden en kreeg tegelijkertijd schilderles, onder anderen van de landschapschilder Jan van Goyen. Later werd hij opgenomen in het Leidse Schildersgilde. Hij woonde ook tijdelijk in Den Haag, Delft, Haarlem en Warmond, maar keerde uiteindelijk terug naar zijn geboortestad Leiden, waar hij tegen het einde van zijn leven ook een herberg runde om de eindjes aan elkaar te knopen, nadat de kunstmarkt in het rampjaar 1672 was ingestort.

In zijn werk is duidelijk te zien, zoals hierboven, dat het dagelijks leven belangrijk voor hem was. Hierboven zien we “Het vrolijke huisgezin”, waarop de pret goed valt af te lezen aan de lachende gezichten. Zoals Jan het graag zag: een janboel. Wil je dit schilderij zien, dan kun je het combineren met een bezoek aan de Nachtwacht, want het hangt eveneens in het Rijksmuseum in Amsterdam. Het papier op de schoorsteen vermeldt trouwens, in oud-Nederlands, “zo de ouden zongen, zo piepen de jongen”.

Johannes Vermeer, de Gouden Eeuw

Johannes Vermeer werd gedoopt, vermoedelijk vlak na zijn geboorte, in Delft op 31 oktober 1632, en werd er ook begraven op 15 december 1675. Samen met Jan Steen en Rembrandt van Rijn is hij vermoedelijk een van de bekendste Nederlandse schilders, zeker uit de Gouden Eeuw. Hij kwam vermoedelijk uit een gereformeerd gezin, maar bekeerde zich tot het rooms-katholicisme om te kunnen trouwen met zijn liefde Catharina Bolnes. Samen kregen ze elf kinderen, van wie hij er tien niet volledig zag opgroeien.

Vermeer stierf in 1675, tijdens de nasleep van het rampjaar 1672, toen de Republiek in oorlog raakte met Frankrijk en Engeland en de kunstmarkt volledig instortte. Zijn weduwe Catharina beschreef later hoe hij daardoor in geldnood en wanhoop raakte: dat hij “zozeer in razernij en verval” raakte dat hij binnen anderhalve dag van een gezonde toestand overging in de dood. Het weerhield hem er niet van om ongeveer 45 schilderijen te produceren in zijn carrière, zo’n twee à drie per jaar. Dat is minder dan Rembrandt, maar Vermeer had ook veel minder hulp en werkte grotendeels solo. Tijdens zijn eigen leven werd hij niet uitzonderlijk gewaardeerd, maar in de negentiende eeuw ontstond een hernieuwde belangstelling voor zijn werk. De verkoop van Het Melkmeisje werd op een gegeven moment zelfs besproken in de Tweede Kamer, zo belangrijk werd het gevonden.

Nog beroemder is zijn schilderij “Meisje met de parel”, wellicht mede dankzij het gelijknamige boek van Tracy Chevalier, dat later ook werd verfilmd met Colin Firth en Scarlett Johansson in de hoofdrollen. Dit werk werd rond 1665 geschilderd en is te zien in het Haagse Mauritshuis. Het is een tronie, wat betekent dat het een gezicht toont met een opvallende gelaatsuitdrukking of karakter, in plaats van een gewoon portret. Het model is, anders dan bij een normaal portret, vaak anoniem, en zo ook bij het meisje met de parel.

Albert Cuyp, de Gouden Eeuw

Albert Cuyp, naar wie de Albert Cuypmarkt in Amsterdam is vernoemd, werd geboren op 20 oktober 1620 in Dordrecht en stierf op 15 november 1691. Ook hij was een grote naam uit de Gouden Eeuw, maar anders dan de voorgaande schilders was Albert voornamelijk landschapsschilder. Hij kwam uit een schildersfamilie en werd vooral beroemd om zijn landschappen van het Nederlandse platteland in de vroege ochtendgloren of late namiddag. Hij erfde een grote som geld en kon zo zonder financiële zorgen zijn droom najagen. We weten verder relatief weinig over zijn leven, behalve dat hij het meest actief was tussen 1639 en 1660 en dat hij in 1658 trouwde met Cornelia Bosman, mogelijk gelinkt aan het einde van zijn schildersloopbaan. Hij was ook een toegewijd calvinist, wat onder meer bleek uit het feit dat er na zijn dood geen enkel schilderij van andere kunstenaars in zijn huis werd aangetroffen, geld uitgeven aan puur esthetische zaken paste immers niet bij zijn geloof.

Een van zijn beroemde vergezichten is “Rivierlandschap met ruiters”, een panorama van een meanderende rivier met twee ruiters die hun paarden laten rusten. Ook dit schilderij hangt in het Amsterdamse Rijksmuseum.

Vincent van Gogh, de 19e eeuw

Net als Rembrandt van Rijn is deze top tien niet compleet zonder Vincent van Gogh. Vincent werd geboren in Zundert op 30 maart 1853 en stierf in het Franse Auvers-sur-Oise op 29 juli 1890. Hij werkte als postimpressionist, de kunststroming die op het impressionisme volgde, en had grote invloed op het latere abstracte schilderen. In Amsterdam staat zelfs een heel museum uitsluitend aan hem gewijd: het Van Gogh Museum.

Vincent werd in zijn eigen tijd niet erkend als het genie dat we tegenwoordig in hem zien. Lange tijd deed het verhaal de ronde dat hij slechts één schilderij zou hebben verkocht tijdens zijn leven, “De rode wijngaard”, vlak voor zijn dood. Latere kunsthistorici hebben die mythe echter genuanceerd: er zijn aanwijzingen dat zijn broer Theo minstens nog een zelfportret verkocht, en Vincent ruilde bovendien regelmatig werk met bevriende kunstenaars. Succesvol was hij desondanks niet: hij produceerde al zijn latere beroemde werk in nog geen tien jaar tijd, waarna hij, na lang psychisch lijden, zichzelf het leven benam. Zijn dramatische levenseinde heeft ongetwijfeld bijgedragen aan hoe beroemd zijn schilderkunst uiteindelijk werd.

Hier zien we “De aardappeleters”, een van zijn vroege schilderijen uit 1885. Het is een zwaarmoedig, donker werk waar de armoede en lamlendigheid vanaf druipt. Je vindt dit voorbeeld van een geschilderde somberheid in het Van Gogh Museum. Kenmerkend voor Van Goghs latere stijl zijn de dikke kwaststreken en het gebrek aan de precisie die je in vorige eeuwen op deze lijst zag. Het meeste werk van Van Gogh is op zijn minst “uitgesproken” te noemen: je houdt ervan, of je hebt er weinig mee. Maar wat je ervan vindt, hij heeft een diepe indruk achtergelaten op de kunstwereld.

Jan Toorop, de eeuwwisseling

Jan Theodorus Toorop werd geboren in het Javaanse Poerworejo op 20 december 1858 en stierf in Den Haag op 3 maart 1928. Hij was een van de bekendste schilders rond de twintigste-eeuwwisseling en hanteerde in zijn jongere jaren een impressionistische stijl, met daarnaast een voorliefde voor pointillisme, schilderen door louter puntjes neer te zetten. Naast schilderen bewerkte hij ook keramiek en maakte hij reclameaffiches en boekbanden. Tegenwoordig associëren we art nouveau vaak met zijn naam, ook al gebruikte hijzelf die term destijds vermoedelijk nooit.

Het werk hierboven heet “Broek in Waterland”. Ga er vooral niet te dicht op zitten, want dan verdwijnt het beeld. Van dichtbij zie je alleen puntjes, van een afstandje een prachtig waterlandschap in de schemering. Dit werk is te bewonderen in het Indianapolis Museum of Art in de Verenigde Staten.

Piet Mondriaan, de 20e eeuw

Tot slot Pieter Cornelis Mondriaan, geboren in Amersfoort op 7 maart 1872 en overleden op 1 februari 1944 in New York. Hij was schilder en kunsttheoreticus, en een van de pioniers van het abstracte schilderen, in dezelfde periode als bijvoorbeeld Pablo Picasso. Hij is vooral bekend om zijn geometrische, abstracte werk met primaire kleuren, en werd zo een inspiratiebron voor architecten en ontwerpers die kunst wilden toepassen op gebruiksvoorwerpen, denk aan de bekende Mondriaanstoel.

Dit kunstwerk, weinig origineel “Tableau 1” genoemd, werd in 1921 geschilderd. Mondriaan maakte nog talloze andere, genummerde tableaus en composities die er allemaal min of meer op lijken. Vergeleken met het precieze werk van Rembrandt of de eindeloze details van Bruegel, oogt dit een simpel schilderij, maar het gaat hier niet om de arbeid die erin zit, maar om de originaliteit en het lef van de schilder. Mondriaan was een van de eersten die het aandurfde zulke abstracte kleurvlakken te maken en te verkopen, en verdiende daarmee zijn reputatie als pionier en “vader” van de abstracte kunst. Of je het nu kunst noemt of niet, uniek was het wel.

Meer beroemde schilders

• Vincent van Gogh Schilderijen top 10
• Top 10 Rembrandt van Rijn Schilderijen
• Johannes Vermeer Schilderijen
• Leonardo Da Vinci Schilderijen
• Top 10 Salvador Dali Schilderijen
• Top 10 Piet Mondriaan Schilderijen
• Pablo Picasso Schilderijen
• Top 10 Beroemdste Schilderijen
• 10 Mona Lisa weetjes
• 10 Beroemde zelfportretten
• 10 Duurste Schilderijen
• Top 10 Italiaanse Schilders