Oorlogen, koloniale omwentelingen, politieke revoluties en nationalistische heroriëntaties hebben door de eeuwen heen de wereldkaart hertekend. Wat eeuwenlang Constantinopel was, heet tegenwoordig Istanbul. Het zeventiende-eeuwse Nieuw-Amsterdam werd New York, en het koloniale Batavia transformeerde in het moderne Jakarta. In sommige gevallen verdween de oude stadsnaam vrijwel geruisloos uit het straatbeeld, terwijl de historische aanduiding elders nog altijd doorklinkt in het dagelijks taalgebruik.
Achter elke naamsverandering schuilt een fascinerend politiek en maatschappelijk verhaal over nationale identiteit en soevereiniteit. Dit zijn tien wereldberoemde steden die officieel van naam zijn veranderd.
1. Istanbul: was Constantinopel (en Byzantium)

Gelegen op de strategische grens van Europa en Azië aan de Bosporus begon de metropool ooit als de Griekse kolonie Byzantium. In 330 na Christus doopte de Romeinse keizer Constantijn de Grote de stad om tot Constantinopel (‘de stad van Constantijn’), waarmee het meer dan duizend jaar lang het kloppend hart van het Byzantijnse Rijk vormde.
Na de verovering door de Ottomaanse sultan Mehmet II in 1453 bleef de officiële naam Kostantiniyye nog eeuwenlang in gebruik op Ottomaanse munten en documenten. De populaire benaming Istanbul stamt waarschijnlijk af van de Griekse spreektaalfrase eis tin Polin (‘naar de stad’). Pas in 1930, onder de seculiere republikeinse hervormingen van Mustafa Kemal Atatürk, werd Istanbul de enige internationaal erkende officiële naam.
2. Mumbai: was Bombay

De financiële en cinematografische hoofdstad van India stond eeuwenlang internationaal bekend als Bombay. Die naam was een verbastering van het Portugese Bom Bahia (‘Goede Baai’), een erfenis uit de zestiende eeuw toen Portugese handelaren er een handelspost vestigden, waarna de stad overging in Britse koloniale handen. In 1995 besloot de deelstaatregering van Maharashtra de stad officieel om te dopen tot Mumbai. De naam eert Mumbadevi, de beschermgodin van de oorspronkelijke Koli-vissersgemeenschap. Daarmee wilde men het koloniale verleden afschudden en de inheemse Marathi-cultuur herstellen.
3. Ho Chi Minhstad: was Saigon

Tot aan het einde van de Vietnamoorlog in 1975 was Saigon de bruisende hoofdstad van Zuid-Vietnam en het centrum van de Franse en later Amerikaanse invloed in Zuidoost-Azië.
Direct na de val van de stad en de communistische hereniging van het land werd de metropool hernoemd naar Ho Chi Minhstad, als postuum eerbetoon aan de revolutionaire leider Ho Chi Minh.
Hoewel de officiële naam Ho Chi Minh City luidt, gebruiken veel inwoners, taxichauffeurs en reizigers de historische naam Saigon nog altijd voor het centrale stadshart (District 1) en de luchthaven (SGN).
4. Sint-Petersburg: was Leningrad (en Petrograd)

De keizerlijke stad aan de rivier de Neva werd in 1703 gesticht door tsaar Peter de Grote met een bewust westers klinkende Duitse naam. Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in 1914 werd de Duitse klank als onpatriottisch beschouwd en veranderde men de naam in het Slavische Petrograd.
Na het overlijden van Vladimir Lenin in 1924 doopte het Sovjetregime de stad om tot Leningrad, een naam die heldhaftige lading kreeg tijdens de verwoestende 900-daagse belegering in de Tweede Wereldoorlog. In 1991 stemden de burgers na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in een referendum massaal voor het herstel van de oorspronkelijke tsaristische naam Sint-Petersburg.
5. Beijing: was Peking

Strikt taalkundig gezien veranderde de Chinese naam van de hoofdstad niet: Beijing betekent al eeuwenlang ‘Noordelijke Hoofdstad’ in het Mandarijn. De westerse aanduiding ‘Peking’ was het resultaat van vroege Franse en Britse transcriptiesystemen gebaseerd op zuidelijke Chinese dialecten. In 1979 voerde de Chinese regering internationaal het officiële Hanyu Pinyin-transcriptiestelsel in, waarna de spelling wereldwijd werd gecorrigeerd naar Beijing. Bepaalde historische instituten, zoals de prestigieuze Peking University en het befaamde gerecht pekingeend, behielden echter hun traditionele schrijfwijze.
6. Harare: was Salisbury

De hoofdstad van Zimbabwe werd in 1890 gesticht door de Britse huurlingenpioniers van Cecil Rhodes en vernoemd naar Lord Salisbury, de toenmalige premier van Groot-Brittannië. Gedurende bijna een eeuw was Salisbury het bestuurlijke centrum van de blanke minderheidsregering in Rhodesië.
Twee jaar na het bereiken van de formele onafhankelijkheid veranderde de regering in 1982 de naam in Harare. Deze benaming eert Neharawa, een historische Shona-leider die met zijn stam ooit de heuvels rondom de huidige stad bewoonde.
7. Kinshasa: was Leopoldstad

De Congolese metropool aan de rivier de Congo werd in 1881 gesticht door ontdekkingsreiziger Henry Morton Stanley en vernoemd naar de Belgische koning Leopold II, die het land als zijn privé-eigendom exploiteerde.
In 1966, zes jaar na de Congolese onafhankelijkheid, initieerde president Mobutu Sese Seko een grootscheepse ‘authenticité’-campagne om koloniale sporen uit te wissen.
Leopoldstad werd hernoemd naar Kinshasa, ontleend aan een oud vissersdorp aan de rivieroever. Tegenwoordig is Kinshasa met ruim zeventien miljoen inwoners een van de grootste Franstalige megasteden op aarde.
8. Jakarta: was Batavia

In 1619 veroverde Jan Pieterszoon Coen namens de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) het vorstendom Jayakarta op Java. De Nederlanders bouwden er een versterkt kasteel en noemden de nieuwe koloniale handelsstad Batavia, naar de Germaanse Batavieren die als voorouders van de Nederlanders werden beschouwd.
Batavia fungeerde ruim drie eeuwen lang als het bestuurlijke zenuwcentrum van Nederlands-Indië. Direct na de Japanse bezetting in 1942 werd de naam afgeschaft en vervangen door Jakarta, een verkorte herleving van de historische Javaanse naam Jayakarta (‘volledige overwinning’).
9. New York: was Nieuw-Amsterdam

In 1625 stichtte de West-Indische Compagnie (WIC) een permanente handelsnederzetting op het zuidelijkste puntje van het eiland Manhattan. Gouverneur Peter Stuyvesant bouwde er houten palissades (de huidige Wall Street) en gaf de nederzetting de naam Nieuw-Amsterdam. In 1664 voer een Britse oorlogsvloot de haven binnen en dwong Stuyvesant tot capitulatie. De Engelsen hernoemden de stad terstond naar New York, ter ere van James, de hertog van York (de latere koning James II). Hoewel de Nederlanders de stad in 1673 nog kortstondig heroverden en omdoopten tot Nieuw-Oranje, werd bij de Vrede van Westminster in 1674 definitief vastgelegd dat de stad New York zou blijven heten.
10. Tokyo: was Edo

Gedurende de eeuwenlange heerschappij van het Tokugawa-shogunaat (1603-1868) was Kyoto de formele keizerlijke residentie, maar lag de werkelijke politieke en militaire macht bij de shogun in het kasteelstadje Edo.
Toen keizer Meiji in 1868 de macht van de samoerai brak en het keizerlijke hof verhuisde naar Edo, werd de stad omgedoopt tot Tokyo, wat letterlijk ‘Oostelijke Hoofdstad’ betekent. Daarmee markeerde de naamsverandering het begin van de moderne Japanse industrialisatie en openstelling naar de wereld.

Reageren