Top 10 Oudste Schriften Aller Tijden

In de westerse wereld lezen nagenoeg alle kinderen op jonge leeftijd al hoe ze moeten schrijven en lezen, en niemand kijkt hier vreemd van op. Het lijkt bijna een natuurlijke neiging, zo gemakkelijk is het schrift kinderen te leren. Echter, er is niets natuurlijks aan een schrift. Niet alleen zijn wij de enige levende wezens op aarde die dit trucje onder de knie hebben, maar daarnaast heeft ook de mensheid dit kneepje pas net geleerd.

De oudste schriften zijn bijna allemaal verdwenen, en sommige zijn zelfs nooit volledig ontcijferd, maar desondanks is hun invloed op de tegenwoordige taal duidelijk zichtbaar. Hieronder volgt een opsomming van de alleroudste gevonden schriften.

Voordat we beginnen, volgt hier een korte les in de schriftenleer. We kunnen schrijfwijzen namelijk opdelen in vijf hoofdcategorieën:

1. “Logografisch”: deze schrijfwijze gebruikt een enorme hoeveelheid tekens of karakters die elk een andere betekenis hebben. Soms staat een karakter voor een heel woord, en soms voor een deel van een samengesteld langer woord. Een teken staat voor een op zichzelf staande basiseenheid, ook wel een morfeem genoemd.
2. “Logofonetisch”: een variant van het logografisch schrift. Het bestaat deels uit logografische tekens en deels uit karakters die klanken aanduiden. Meestal zijn dit lettergrepen, maar niet altijd.
3. “Lettergreepschrift”: deze variant heeft tekens die bijna uitsluitend lettergrepen aanduiden. Ieder teken staat dus voor een specifieke klankcombinatie.
4. “Medeklinker-alfabet” (ook wel abjad): deze versie van het alfabet heeft geen tekens voor klinkers. De meest pure vormen hebben totaal geen tekens voor klinkers, terwijl andere schriften een paar uitzonderingen maken met hulptreepjes.
5. “Segment-alfabet”: dit is het type alfabet dat wij op school leren. In deze schrijfwijze staat ieder teken voor één specifieke klank, of het nu een klinker of een medeklinker is. Ons eigen Latijnse alfabet is hier het bekendste voorbeeld van, maar ook het Cyrillisch valt in deze categorie.

10. Chinees (1500 v.Chr. tot nu)

Hoewel de beschaving in China al vroeg haar cultuur begon te ontwikkelen, was het Chinees schrift relatief laat in vergelijking met Mesopotamië. Het is een logografisch schrift en heeft voor nagenoeg alle woorden unieke tekens. Er bestaan meer dan 10.000 tekens, maar gelukkig komen de meesten hiervan in het dagelijks leven nauwelijks aan bod. Een gemiddelde lezer hoeft er slechts een paar duizend te kennen om de krant te kunnen lezen.

De oorsprong van het schrift ligt in pictogrammen. De eerste karakters waren daadwerkelijk stilistische tekeningetjes van bestaande objecten. Langzaam evolueerden de tekens zich tot hun huidige abstracte vorm, waardoor ze nu nagenoeg niet meer te herkennen zijn als de oorspronkelijke plaatjes. Chinees wordt traditioneel van boven naar onder gelezen en is de enige schrijfwijze in deze top tien die nog steeds dagelijks wordt gebruikt.

9. Hittitisch (1700 v.Chr. tot 1100 v.Chr.)

Hittitisch werd gesproken in Anatolië, in het huidige Turkije. Het is een logofonetisch schrift, bestaande uit tekens voor zowel woorden als lettergrepen. De Hittiten hanteerden een complex systeem waarbij logogrammen meerdere betekenissen konden hebben. Bovendien kon een teken tegelijkertijd een woord en een klank voorstellen, wat het ontcijferen voor moderne wetenschappers erg lastig maakte.

Ze adopteerden ook veel woorden van taalgroepen om hen heen, zoals het Sumerisch en Akkadisch. De richting van het schrift was flexibel; onderzoekers hebben teksten gevonden die in verschillende richtingen zijn geschreven. Dit volk speelde een cruciale rol in de ijzertijd, maar hun schrift verdween grotendeels na de val van hun rijk rond 1100 v.Chr.

8. Proto-Sinaïtisch (1900 v.Chr. tot 1100 v.Chr.)

Het Proto-Sinaïtisch is een medeklinker-alfabet en bevat dus geen tekens voor klinkers. Het ontstond in de regio van de Sinaï en de Nijldelta. Dit schrift is historisch van enorm belang omdat het wordt beschouwd als de voorvader van bijna alle moderne alfabetten. Het ontstond als een adaptatie van het Egyptische hiërogliefensysteem door Semitisch sprekende arbeiders.

Zij namen de Egyptische tekens over, maar kenden aan elk teken slechts de eerste medeklinker toe van het woord dat het symbool uitbeeldde. Zo werd het symbool voor een huis (“bayt”) gebruikt voor de klank “b”. Dit principe vormde de basis voor het latere Fenicische alfabet, waaruit uiteindelijk ook het Griekse en Latijnse alfabet zijn voortgekomen.

7. Kreta hiërogliefen en Lineair A (1900 v.Chr. tot 1600 v.Chr.)

Deze taal ontstond op Kreta tijdens de bloeitijd van de Minoïsche beschaving. De Minoiërs waren een geavanceerd zeevaardersvolk en zij waren de eerste beschaving in Europa die een schrift ontwikkelden. Ze gebruikten twee systemen naast elkaar: Lineair A, dat bestaat uit abstracte lineaire tekens, en een complexer systeem van hiërogliefen die natuurgetrouwer uitbeelden waar ze voor staan.

Hoewel Lineair B (de opvolger) is ontcijferd, blijft Lineair A tot op de dag van vandaag een mysterie. Wetenschappers kunnen de tekens wel lezen op basis van Lineair B, maar de taal zelf blijft onbegrijpelijk omdat deze niet gerelateerd lijkt aan het Grieks of een andere bekende taal.

6. Akkadisch (2500 v.Chr. tot 100 n. Chr)

Het Akkadisch was een logofonetisch schrift dat werd ontwikkeld in het hart van Mesopotamië, het huidige Irak. Het bouwde voort op het oudere Sumerische spijkerschrift. In tegenstelling tot het Sumerisch was het Akkadisch een inflectioneel systeem, wat betekent dat woorden een stam hadden waarop variaties konden worden toegepast om bijvoorbeeld meervoud of tijd aan te duiden.

Deze schrijfwijze bevat honderden tekens. Het Akkadisch werd de lingua franca van het Nabije Oosten en werd gebruikt voor diplomatie tussen grootmachten zoals Egypte en de Hittiten. Zelfs toen het rijk van Akkad ten val kwam, bleef de taal nog eeuwenlang de standaard voor wetenschappelijke en religieuze teksten.

5. Quipu (2600 v.Chr. tot 1550 n. Chr)

Het Quipu is de enige schrijfwijze van het Amerikaanse continent in deze lijst en vindt haar oorsprong in de kustregio’s van Peru. Het is een uniek systeem waarbij informatie niet op een plat vlak werd geschreven, maar werd vastgelegd in gekleurde touwen met knopen. Dit systeem was positiegevoelig, vergelijkbaar met ons huidige decimale stelsel.

Lange tijd dachten historici dat Quipu’s alleen werden gebruikt voor boekhouding en getallen, maar recent onderzoek heeft aangetoond dat ze ook werden gebruikt om verhalen, genealogieën en zelfs wetten vast te leggen. De complexiteit van de knopen en de kleuren van het touw fungeerden als een volwaardig administratief systeem voor het enorme Inca-rijk.

4. Indus Schrift (2600 v.Chr. tot 1900 v.Chr.)

Het Indus-schrift werd gebruikt in de Indusvallei, in het huidige Pakistan en Noord-India. Net als veel andere vroege schriften was dit logofonetisch. Omdat de teksten die we hebben gevonden erg kort zijn (meestal op zegels van steen), is het schrift tot op de dag van vandaag niet ontcijferd.

Er zijn veel theorieën over de taal: sommigen denken dat het een voorloper is van de Dravidische talen, terwijl anderen menen dat het een isolaat is zonder overlevende familieleden. Wat we wel weten, is dat het werd gebruikt door een zeer georganiseerde stedelijke samenleving die handelde met verre streken zoals Mesopotamië.

3. Egyptische hiërogliefen (3200 v.Chr. tot 400 n.Chr.)

Egyptische hiërogliefen zijn waarschijnlijk het meest iconische schrift uit de oudheid. Het systeem combineerde logogrammen, fonogrammen en determinatieven (tekens die de context van een woord verduidelijken). Hoewel de symbolen eruitzien als plaatjes, vertegenwoordigen ze vaak complexe klanken.

Klinkers werden niet geschreven, wat onderzoekers dwingt om de uitspraak van het Oudegyptisch te reconstrueren aan de hand van het latere Koptisch. De ontcijfering door Jean-François Champollion met behulp van de Steen van Rosetta was een van de grootste intellectuele doorbraken van de 19e eeuw.

2. Elamitisch (3300 v.Chr. tot 500 v.Chr.)

De Elamieten woonden in het zuidwesten van het huidige Iran. Hun schrift, het Lineair Elamitisch, is lange tijd een van de grootste mysteries in de archeologie geweest. In 2022 claimden onderzoekers echter een doorbraak in de ontcijfering ervan, wat ons een nieuw venster op deze beschaving biedt.

Het schrift lijkt voornamelijk fonetisch te zijn, met een sterke focus op lettergrepen. De Elamieten waren buren van de Sumeriërs en hun geschiedenis is er een van voortdurende oorlogen en culturele uitwisseling. Hun vroege schriftvorm, het Proto-Elamitisch, dateert uit dezelfde periode als de oudste Sumerische teksten.

1. Sumerisch (3400 v.Chr. tot 100 n. Chr)

Het Sumerisch is voor zover we weten het alleroudste schrift ter wereld. Het ontstond in Zuid-Mesopotamië uit een behoefte aan administratie. Het begon met kleien fiches die goederen vertegenwoordigden. Om fraude te voorkomen, werden deze fiches in een kleien bal (bulla) gestopt, waarop aan de buitenkant afdrukken werden gemaakt van wat erin zat.

Al snel ontdekten de Sumeriërs dat de bulla en de fiches overbodig waren; ze konden de tekens direct in een kleitablet krassen. Dit leidde tot het spijkerschrift (cuneiform), dat drieduizend jaar lang de standaard bleef in het Midden-Oosten. Het Sumerisch legde de basis voor onze moderne manier van boekhouden, wetgeving en literatuur.