Wie zijn kennis over het feodale Japan uit Hollywoodfilms of videogames haalt, ziet al snel een beeld voor zich van in het zwart gehulde huurmoordenaars die over daken rennen, werpsterren gooien en in hun eentje complete legers uitschakelen. De historische werkelijkheid in de vijftiende en zestiende eeuw zag er heel anders uit.
De werkelijke schaduwkrijgers van het oude Japan waren geen onverslaanbare superhelden, maar pragmatische inlichtingenspecialisten, verkenners en saboteurs. Een operatie was pas geslaagd als er geen enkel zwaard uit de schede hoefde te worden getrokken. Dit zijn tien feiten over de echte ninja’s uit de Japanse geschiedenis.
1. Het woord ninja

In het feodale Japan noemde vrijwel niemand deze spionnen een ‘ninja’. Eeuwenlang gebruikten de Japanners het woord shinobi-no-mono (kortweg shinobi), wat letterlijk ‘iemand die stiekem handelt’ of ‘iemand die volhardt en zich schuilhoudt’ betekent. Het populaire verhaal dat westerse reizigers het woord shinobi niet konden uitspreken en dat daarom het woord ninja werd geïntroduceerd, klopt taalkundig niet.
In het Japanse schrift worden zowel shinobi-no-mono als ninja namelijk geschreven met exact dezelfde twee Chinese karakters (kanji: 忍者). Shinobi is simpelweg de inheemse Japanse uitspraak (kun’yomi) van die tekens, terwijl ninja de kortere Chinees-Japanse lezing (on’yomi) is. Pas in de eerste helft van de twintigste eeuw kozen Japanse schrijvers en filmmakers zelf steeds vaker voor de uitspraak ninja omdat die vlotter en krachtiger klonk, waarna de term via de James Bond-film You Only Live Twice (1967) de rest van de wereld veroverde.
2. De oorsprong van de ninja’s

Het oudste schriftelijke bewijs voor de inzet van gespecialiseerde infiltranten duikt op in de Taiheiki, een veertiende-eeuwse historische kroniek over een bloedige burgeroorlog tussen rivaliserende keizerlijke hoven. Daarin wordt beschreven hoe een sluwe nachtelijke indringer in het jaar 1338 met behulp van de regen en de duisternis ongezien het belegerde Hachimanyama-kasteel binnensloop, de voorraden in brand stak en paniek zaaide onder de verdedigers.
Volgens latere familietradities reikt de stamboom van het vak nog verder terug, tot in de zesde en zevende eeuw. In de vroege keizerlijke kroniek Nihon Shoki (voltooid in het jaar 720) wordt melding gemaakt van Otomo no Hosohito, een spion in dienst van kroonprins Shotoku die de eretitel Shinobi kreeg vanwege zijn talent om onopgemerkt vijandelijke kampen af te luisteren. Tot een echt georganiseerd beroep groeide het vak echter pas uit tijdens de Sengoku-periode (circa 1467 tot 1603), een tijdperk van anderhalve eeuw waarin Japan verscheurd werd door constante burgeroorlogen.
3. Wie kon een ninja worden?

Hoewel de samoerai bekendstonden als een erfelijke krijgerskaste en de ninja’s als gewone boeren en ambachtslieden uit de lagere sociale klassen, lag die scheidslijn in de zestiende eeuw een stuk minder scherp. In bergachtige provincies bestuurden dorpsgemeenschappen zichzelf via onafhankelijke bondgenootschappen, waarin boeren, handelaren en zogeheten jizamurai (lagere landadel die in vredestijd zelf het land bewerkte) zij aan zij trainden in guerrillatechnieken om hun valleien te verdedigen. Wie over een scherp geheugen, geografische kennis en stalen zenuwen beschikte, kon worden ingezet als verkenner. Sommige kopstukken uit de ninjageschiedenis waren zelfs volwaardige samoerai van adellijke komaf: de beroemde zestiende-eeuwse krijgsheer Hattori Hanzo (1542-1596) was een hooggeplaatste samoeraigeneraal en speervechter die voor zijn heer Tokugawa Ieyasu het bevel voerde over honderden ninja-huurlingen uit zijn geboortestreek Iga.
4. Hoe zag een ninja eruit?

Het iconische pikzwarte pak met gezichtsmasker waarbij alleen een spleetje voor de ogen vrijblijft, is niet afkomstig van het slagveld, maar uit het Japanse theater. In het klassieke kabuki- en poppentheater uit de Edo-periode droegen de toneelknechten die op het podium decorstukken verschoven zwarte kleding met een zwarte kap (kuroko). Het publiek wist door die kleding dat het deze medewerkers moest wegdenken. Toneelschrijvers maakten daar slim gebruik van door een acteur die een ninja speelde óók als kuroko te kleden: wanneer zo’n ‘onzichtbare’ toneelknecht plotseling een dolk trok en de hoofdrolspeler neerstak, zorgde dat voor een schrikeffect in de zaal.
Een echte shinobi had niets aan zo’n pak, omdat iemand die midden op de dag of ’s avonds in het zwart door een dorp sluipt direct door elke stadswacht wordt aangehouden. Overdag vermomden ninja’s zich als rondtrekkende handelaren, straatartiesten, bedelmonniken (die met een rieten mand over hun hoofd vrijwel overal ongecontroleerd mochten doorlopen) of lokale boeren. Moesten ze ’s nachts een vijandelijk kamp binnendringen, dan droegen ze werkkleding in donkerblauw (kachiiro) of roodbruin, kleuren die tegen het schijnsel van de nachtelijke hemel veel beter wegvallen dan gitzwart.
5. De leerboeken van de ninja’s

Toen er in de zeventiende eeuw eindelijk vrede uitbrak in Japan, dreigde de mondeling overgedragen kennis van de oude spionagefamilies verloren te gaan. Verschillende oud-gedienden besloten hun geheimen daarom vast te leggen in handgeschreven leerboeken. De drie beroemdste bewaard gebleven werken zijn de Ninpiden (1655), de tweedelige encyclopedie Bansenshukai (1676) en de Shoninki (‘Het ware pad van de ninja’), geschreven door Natori Masazumi in 1681.
Wie deze zeventiende-eeuwse handboeken openslaat op zoek naar spectaculaire vechtsporttrappen of zwaardduels, komt bedrogen uit. De honderden pagina’s gaan vrijwel uitsluitend over spionage, meteorologie, psychologie, geheime codes, het mengen van buskruit voor rookbommen en het openbreken van houten deursloten. In de Shoninki leert de lezer bijvoorbeeld hoe je aan het ademhalingsritme van een bewaker hoort of hij echt slaapt of alleen maar doet alsof, en hoe je door het vleien van een ijdele samoerai aan de poort geheime wachtwoorden ontfutselt. Een ninja die tijdens een missie zijn wapen moest trekken, had zijn eigenlijke opdracht verprutst.
6. Het moderne ninjutsu

Met de Meiji-restauratie van 1868 en de modernisering van het Japanse leger verdwenen zowel de samoerai als de laatste spionageclans voorgoed uit het staatsbestel. Tegenwoordig worden er wereldwijd nog wel gevechtssporten onderwezen onder de naam ninjutsu (of verwante scholen als Bujinkan), maar Japanse historici van de Universiteit van Mie benadrukken dat deze twintigste-eeuwse vechtsporten zijn samengesteld uit traditioneel ongewapend jiujitsu en zwaardvechten, aangevuld met een flinke dosis moderne romantiek. Jinichi Kawakami, een Japanse ingenieur die algemeen wordt erkend als de laatste levende erfgenaam van de historische Koka-traditie, besloot enkele jaren geleden bewust om geen opvolger meer op te leiden. Volgens Kawakami horen de oorspronkelijke onderdelen van het vak, zoals het brouwen van dodelijke plantengiffen, brandstichting en het uithoren van buren, niet meer thuis in de moderne samenleving en horen ze thuis in een museum.
7. De Iga- en Koga-clans

De meest gezochte en gevreesde shinobi kwamen uit twee aangrenzende, door steile bergketens omringde regio’s in het midden van Japan: de provincie Iga (in de huidige prefectuur Mie) en het district Koka, ook wel uitgesproken als Koga (in de huidige prefectuur Shiga). Omdat deze afgelegen valleien eeuwenlang nauwelijks centraal werden bestuurd door één machtige landheer, verenigden tientallen lokale families zich in hechte dorpscommunes die hun huurlingen verhuurden aan de hoogste bieder in heel Japan.
Die onafhankelijkheid was een doorn in het oog van de machtige krijgsheer Oda Nobunaga, die bezig was heel Japan met harde hand onder zijn gezag te verenigen. Toen Nobunaga’s zoon Oda Nobukatsu in 1579 met een leger van achtduizend man zonder toestemming van zijn vader Iga binnenviel, liepen zijn troepen in de smalle bergpassen in een vernietigende hinderlaag. De Iga-strijders sneden de aanvoerlijnen af, bestookten de samoerai vanuit de bossen met vuurwapens en rookbommen en jaagden de aanvallers met zware verliezen de provincie uit.
Twee jaar later, in september 1581, keerde Oda Nobunaga zelf terug voor de zogeheten Tensho Iga-oorlog. Ditmaal nam hij geen enkel risico: met een verpletterende overmacht van meer dan veertigduizend soldaten viel hij Iga vanuit zes verschillende richtingen tegelijk binnen en brandde hij de dorpen, tempels en forten tot de grond toe af. De ninja’s die het bloedbad overleefden, vluchtten naar naburige provincies en traden een jaar later in dienst bij Tokugawa Ieyasu, de latere shogun van Japan, waardoor hun technieken een officiële plek kregen binnen het nieuwe regeringsleger.
8. Oniwaban: de geheime dienst van de shogun

Nadat het Tokugawa-shogunaat (1603-1867) een einde had gemaakt aan de burgeroorlogen, veranderde de werkgelegenheid voor de overgebleven shinobi-families. Er vielen geen vijandelijke kastelen meer te bestormen, maar de regering in Edo (het huidige Tokio) had des te meer behoefte aan een binnenlandse veiligheidsdienst. In het begin van de achttiende eeuw richtte de achtste shogun, Tokugawa Yoshimune, daarom een elitekorps op: de Oniwaban.
De naam betekent letterlijk ’tuinwachters’, omdat hun wachtpost zich bevond in de binnentuinen van het kasteel van Edo, pal onder de vertrekken van de shogun. Officieel waren zij eenvoudige paleisbewakers, maar achter de schermen rapporteerden deze agenten rechtstreeks aan de leider van het land. Leden van de Oniwaban reisden jarenlang incognito als monnik of koopman door afgelegen provincies om te controleren of regionale leenheren (daimyo) geen geheime vestingwerken bouwden, belastinggeld achteroverdrukten of een gewapende opstand beraamden.
9. De uitrusting van ninja’s
Veel wapens die tegenwoordig aan ninja’s worden toegeschreven, hebben in werkelijkheid een heel andere oorsprong. Zo bestaat er geen enkel historisch of archeologisch bewijs voor het beroemde rechte ‘ninjazwaard’ (ninjato) dat in actiefilms schuin op de rug wordt gedragen; die rechte kling werd pas in de twintigste eeuw bedacht door rekwisietenmakers in de filmstudio’s. Echte shinobi droegen een gewoon, licht gebogen kort zwaard (wakizashi) aan hun heup. Ook de shuriken (de metalen werpster of werppin) was geen dodelijk moordwapen waarmee tegenstanders op slag werden geveld, maar een afleidingsmiddel om achtervolgers tijdens een vlucht op afstand te houden.
Het echte arsenaal van een spion bestond uit inklapbaar en multifunctioneel gereedschap dat geen argwaan wekte bij een fouillering. De beroemde kunai was van oorsprong geen werpmes, maar een zware ijzeren tuinschep en troffel waarmee een infiltrant geruisloos pleisterwerk uit kasteelmuren kon wrikken of gaten onder een omheining kon graven. Daarnaast droegen ze metsubushi bij zich: uitgeholde eierschalen of bamboekokers gevuld met gemalen zwarte peper, as en fijn ijzervijlsel, die een ninja in het gezicht van een bewaker blies om hem direct te verblinden.
10. Samoerai en ninja’s

In stripboeken en films staan samoerai en ninja’s lijnrecht tegenover elkaar als gezworen aartsvijanden: de eervolle ridder in zijn glimmende harnas tegenover de laffe sluipmoordenaar in de schaduw. In de militaire praktijk van het zestiende-eeuwse Japan waren het geen vijanden, maar collega’s op dezelfde loonlijst.
Een samoeraicommandant hechtte grote waarde aan zijn familienaam en persoonlijke eer op het open slagveld, waar man-tegen-mangevechten na luidruchtige uitdagingen werden uitgevochten. Tegelijkertijd wist elke kasteelheer dat een belegering zonder voorafgaande inlichtingen zelfmoord was.
Daarom huurden vrijwel alle grote samoeraiclans gespecialiseerde shinobi-eenheden in voor de asymmetrische oorlogsvoering. Terwijl het reguliere samoeraileger zich in het zicht van de vijand opstelde, trokken de shinobi ’s nachts alvast achter de linies om graanmagazijnen in brand te steken, geruchten over verraad te verspreiden in het vijandelijke kamp en de diepte van de slotgrachten op te meten. Zonder het schaduwwerk van de ninja was de zegetocht van menig beroemde samoeraigeneraal al bij de eerste kasteelmuur gestrand.

wow! dit is zo veel inf!
Ik dacht vroeger altijd dat ik een ninja was.
Nu blijkt dus dat ik gewoon agrariër ben.
Shitzooi !