Top 10 Slimste Dieren op Aaarde

Spreekwoorden zoals “een ezel hoort zichzelf graag balken” en “hij praat als een kip zonder kop” steken vaak de draak met de intelligentie van het gemiddelde dier. Maar wie zich echt in de ethologie verdiept, ontdekt al snel dat veel dieren over cognitieve vermogens beschikken die we voorheen alleen aan mensen toeschreven.

Ik heb de feiten in deze lijst voor je gecontroleerd. Het is fascinerend om te zien hoe wetenschappelijk onderzoek naar zelfbewustzijn, probleemoplossend vermogen en empathie ons beeld van het dierenrijk voortdurend bijstelt. Hieronder volgt het overzicht van de slimste dieren, met behoud van de oorspronkelijke tekst en beelden.

De intelligente Aap

Net als mensen bedienen ook apen zich graag van handige oplossingen. Het gebruik van een stokje om mieren uit een hoop te halen, is daarvan een bekend voorbeeld. De intelligentie van apen — in elk geval die van de mensapen — doet op veel vlakken niet onder voor die van de mens. In landen zoals Japan en China zijn experimenten gedaan waarbij chimpansees achter een computer getallenreeksen moesten onthouden. De resultaten waren verbluffend: waar mensen gemiddeld vier cijfers goed hadden, was een chimp zoals Ayumu in staat om een reeks cijfers die slechts een fractie van een seconde in beeld was, feilloos aan te wijzen.

In Amerika hebben onderzoekers apen gebarentaal aangeleerd. Op hun beurt hebben deze apen die kennis weer doorgegeven aan hun soortgenoten. Ook is gebleken dat apenfamilies een eigen cultuur hebben; ze leren elkaar specifieke technieken die per groep verschillen. Sommige primaten lijken zelfs vormen van ritueel gedrag te vertonen die onderzoekers doen denken aan vroege religieuze uitingen. De chimpansee staat hierbij nog altijd bekend als de slimste onder de mensapen.

De empathische Olifant

Net als apen beschikken ook olifanten over een uitstekend geheugen. Ze scoren echter vooral hoog op het gebied van sociale intelligentie en empathie. Deze dieren staan bekend als bijzonder meelevend met groepsleden. Onderzoekers hebben waargenomen hoe olifanten stoppen om een soortgenoot in nood te helpen, bijvoorbeeld wanneer een kalf in een put is gevallen. De beelden van rouwende olifanten in Dierenpark Emmen na het overlijden van een moederolifant lieten zien hoe de hele groep diep onder de indruk was en zich letterlijk overgaf aan rouwrituelen.

Bijzonder is ook het culturele geheugen van een kudde. Ervaringen gaan over van generatie op generatie. Als een kudde ooit door mensen is opgejaagd, zal ook het nageslacht — dat die gebeurtenis zelf niet heeft meegemaakt — een aangeboren angst en defensieve houding vertonen tegenover mensen. Olifanten zijn bovendien een van de weinige diersoorten die slagen voor de spiegeltest, wat duidt op een vorm van zelfbewustzijn.

De communicatieve Dolfijn

Hoewel we 95 miljoen jaar geleden voor het laatst een gemeenschappelijke voorouder deelden, staat de dolfijn qua intelligentie misschien wel dichter bij de mens dan de aap. Dolfijnen zijn niet alleen slim en speels, maar ook zeer strategisch. Er zijn gevallen bekend van groepen dolfijnen die gecoördineerde plannen maken om prooien te vangen of zelfs om rivaliserende groepen aan te vallen.

Heel bijzonder is hun vermogen om te communiceren. Ze gebruiken specifieke klik- en fluitgeluiden en onderzoek suggereert dat elke dolfijn een eigen “handtekening-fluit” heeft, vergelijkbaar met een naam. Bovendien leren ze actief van elkaar. In Australië werd waargenomen hoe een dolfijn een soortgenoot leerde om op de staart over het water te lopen (tail-walking), een kunstje dat ze voorheen alleen in gevangenschap vertoonden maar nu ook in de natuur overdragen.

Het verrassende Schaap

Je had misschien niet verwacht dat een schaap in de top 10 van slimste dieren zou staan. Toch ontdekten wetenschappers van Cambridge University dat schapen complexe problemen kunnen oplossen waarbij ze soms sneller schakelen dan sommige apensoorten. In de praktijk blijkt dat schapen tot wel vijftig verschillende gezichten kunnen herkennen en onthouden, zowel van andere schapen als van mensen.

Ze maken duidelijk onderscheid tussen rassen en individuen. Bevriende bokken helpen elkaar zelfs tijdens gevechten en schapen vormen hechte sociale banden die jarenlang standhouden. Bovendien beschikken ze over een uitgebreide kennis van de natuur; ze weten precies welke planten medicinaal werken of welke ze juist moeten vermijden.

De strategische Rat

Omdat de rat een veelvoorkomend proefdier is, weten we inmiddels veel over hun cognitie. Ratten zijn uiterst vindingrijk. Ze gebruiken hun reukvermogen om gevaren te omzeilen, kunnen complexe mechanische klemmen onschadelijk maken en onthouden feilloos de weg uit een doolhof.

Een beroemd experiment toonde aan dat ratten in staat zijn tot “metacognitie”: ze weten wat ze weten. In een test waarbij ze beloond werden voor het herkennen van de lengte van een geluid, kozen de ratten vaker voor de “neutrale” optie (geen antwoord geven voor een kleine beloning) wanneer ze onzeker waren over het antwoord. Ze schatten dus hun eigen slagingskans in om een zware straf of het mislopen van een grote beloning te voorkomen.

De analytische Papegaai

Een papegaai kan veel meer dan alleen woordjes herhalen. Onderzoek van de Universiteit van Wenen (maart 2013) toonde aan dat papegaaien, net als mensenkinderen van vier jaar oud, in staat zijn tot zelfbeheersing. Ze kunnen een directe, kleine beloning negeren in de hoop op een grotere beloning later. Dit vereist een complex afwegingsproces en vertrouwen in de experimentator.

De beroemdste slimme papegaai was Alex, een grijze roodstaart. Hij had een woordenschat van honderden woorden en begreep concepten zoals “groter dan”, “kleiner dan”, “hetzelfde” en “verschillend”. Alex kon zelfs tellen en begreep de syntaxis van korte zinnen, wat bewijst dat hun taalgebruik veel dieper gaat dan pure imitatie.

De sociaal intelligente Hond

Geen enkel dier is zo nauw met de mens geëvolueerd als de hond. Deze co-evolutie heeft hen unieke vormen van intelligentie opgeleverd. Honden zijn meesters in het lezen van menselijke lichaamstaal en emoties. Ze hebben zelfs hun communicatie aangepast: waar wilde honden of wolven bijna niet blaffen, gebruiken huishonden blaffen als een gericht signaal om menselijke aandacht te trekken voor voedsel of uitlaten.

Ook hun vermogen tot samenwerking is enorm. Honden begrijpen sociale regels en passen die toe tijdens het spelen. Een stoeipartij tussen honden ontaardt zelden in een echt gevecht omdat ze elkaars signalen begrijpen en elkaars intenties vertrouwen. Ze hebben een uniek talent voor het begrijpen van menselijke wijsgebaren, iets waar zelfs chimpansees vaak moeite mee hebben.

Het hygiënische Varken

Dat varkens graag in de modder rollen, is geen teken van onzindelijkheid maar juist van intelligentie en hygiëne. Omdat varkens niet kunnen zweten, koelen ze af in de modder. Bovendien verstikt de opdrogende modder parasieten op hun huid. Als de modder eraf valt, zijn ze weer schoon en beschermd tegen de zon.

Varkens zijn uiterst flexibel en kunnen onder zeer diverse omstandigheden overleven. Ze zijn bovendien erg leergierig en kunnen sneller getraind worden dan veel hondenrassen. Je kunt een varken leren om de krant te halen of specifieke voorwerpen aan te wijzen. Qua cognitief niveau worden varkens vaak vergeleken met een driejarig kind.

De navigatie-expert Duif

Een duif beschikt over een fenomenaal navigatievermogen. Ze kunnen over afstanden van duizenden kilometers de weg naar huis vinden door gebruik te maken van het magnetisch veld van de aarde en visuele herkenningspunten. Maar hun intelligentie gaat verder dan alleen instinct.

Onderzoek heeft aangetoond dat duiven honderden verschillende beelden kunnen onthouden en jaren later nog steeds herkennen. Ze kunnen zelfs het verschil zien tussen schilderijen van Monet en Picasso. Daarnaast zijn duiven een van de weinige vogels die slagen voor de spiegeltest; ze herkennen hun eigen spiegelbeeld als “zichzelf” en niet als een indringer.

De vindingrijke Octopus

De octopus is zonder twijfel het slimste ongewervelde dier op aarde. Ze gebruiken complexe strategieën om aan voedsel te komen en bedienen zich daarbij van hun acht armen op een manier die doet denken aan menselijke handigheid. Bepaalde soorten kunnen zelfs de kleur en textuur van hun huid aanpassen om giftige vissen na te doen als afschrikking.

Octopussen zijn gereedschapsgebruikers; zo slepen ze soms kokosnootschalen mee om als mobiel schild te gebruiken. Er zijn talloze verhalen bekend van octopussen die in aquaria uit hun bak ontsnappen, lampen kortsluiten door er water op te spuiten of complexe puzzels oplossen om bij een prooi in een potje te komen. Omdat hun zenuwstelsel verspreid is over hun hele lichaam, “denken” hun armen als het ware mee.