Een rood pak, een witte baard, een slee met rendieren en een werkplaats op de Noordpool. Het beeld van de Kerstman kent iedereen, maar het is jonger dan je denkt. Een groot deel ervan werd pas in de negentiende en twintigste eeuw bedacht, door Amerikaanse schrijvers, tekenaars en reclamemakers. En de basis kwam opvallend genoeg uit Nederland.
Dit zijn tien weetjes over de Kerstman.
1. Santa Claus is een Amerikaanse Sinterklaas
De Engelse naam van de Kerstman, Santa Claus, is een verbastering van het Nederlandse woord Sinterklaas. Nederlandse kolonisten namen het feest in de zeventiende eeuw mee naar Nieuw-Amsterdam, het latere New York. Daar groeide hun Sint langzaam uit tot een Amerikaanse figuur.
Een belangrijke rol speelde de schrijver Washington Irving. In 1809 publiceerde hij een satirische geschiedenis van New York, waarin hij de Nederlandse Sint Nicolaas beschreef als een pijprokende man die in een wagen over de daken vloog. Sindsdien schoof de cadeautjesdag in Amerika op van 6 naar 25 december, en veranderde de bisschop stap voor stap in een vrolijke man zonder mijter.
2. Luther liet het Christkind de cadeaus brengen
Dat er met Kerstmis cadeautjes worden gegeven, komt deels door Maarten Luther. De grondlegger van de Reformatie verzette zich in de zestiende eeuw tegen de verering van heiligen, en dus ook tegen Sint-Nicolaas. Hij pleitte ervoor om cadeautjes voortaan op 25 december te geven, met de geboorte van Jezus als middelpunt.
In Duitsland en andere protestantse gebieden werd daarom het Christkind, het Kindje Jezus, de nieuwe cadeaubrenger. Ironisch genoeg leeft het Christkind vandaag vooral voort in katholieke streken, zoals Zuid-Duitsland en Oostenrijk, terwijl in veel protestantse landen inmiddels de Kerstman de cadeaus brengt.
3. De sokken aan de schoorsteen hebben een eeuwenoud verhaal
In Engelstalige landen hangen kinderen op kerstavond een grote sok aan de schoorsteenmantel. Die traditie gaat terug op een legende over Sint-Nicolaas. Een arme vader kon geen bruidsschat betalen voor zijn drie dochters, waarna Nicolaas in het geheim zakjes met goud bij hen naar binnen gooide.
Volgens een latere versie van het verhaal liet hij het goud door de schoorsteen vallen, waar het toevallig terechtkwam in de sokken die de meisjes bij het vuur hadden opgehangen om te drogen. Zo verklaart de legende zowel de schoorsteen als de sok. In Nederland zetten kinderen voor Sinterklaas om dezelfde reden hun schoen bij de kachel.
4. Donder en Blitzen spreken Nederlands
Het beeld van de Kerstman in een slee met rendieren komt uit één beroemd gedicht. In 1823 verscheen in een Amerikaanse krant anoniem A Visit from St. Nicholas, beter bekend als ‘Twas the Night Before Christmas. Daarin landt Sint Nicolaas op kerstavond met een slee en acht rendieren op het dak en glijdt hij door de schoorsteen naar binnen.
De rendieren kregen in het gedicht allemaal een naam. Twee daarvan heetten oorspronkelijk Dunder en Blixem, een verwijzing naar het Nederlandse ‘donder en bliksem’. Later werden ze Donder en Blitzen. Het gedicht wordt meestal toegeschreven aan de New Yorkse professor Clement Clarke Moore, maar sommige onderzoekers denken dat een ander het schreef.
5. Een tekenaar gaf hem zijn adres op de Noordpool
De Duits-Amerikaanse tekenaar Thomas Nast maakte de Kerstman tussen 1863 en 1886 tot een vaste gast in het tijdschrift Harper’s Weekly. Hij tekende hem als een gezellige, dikke man met een baard, die in een werkplaats speelgoed maakt en een boek bijhoudt met brave en stoute kinderen.
Nast was ook degene die de Kerstman op de Noordpool liet wonen. Dat was een slimme keuze: in die tijd was de Noordpool nog onbereikbaar en geheimzinnig, en geen enkel land kon hem dus als de zijne claimen. Veel van de tradities rond de Kerstman die we nu kennen, staan al in de tekeningen van Nast.
6. Coca-Cola maakte hem niet rood, wel wereldberoemd
Een hardnekkig verhaal is dat Coca-Cola de Kerstman een rood pak gaf, in de kleuren van het merk. Dat klopt niet. Al in de negentiende eeuw werd hij regelmatig in het rood getekend, al bestonden er ook versies in groen, blauw en bruin. Ook andere frisdrankmerken gebruikten een rode Kerstman al voor Coca-Cola dat deed.
Wat Coca-Cola wel deed, is het beeld wereldwijd vastleggen. Vanaf 1931 schilderde illustrator Haddon Sundblom ruim dertig jaar lang de Kerstman voor de kerstreclames van het merk: een warme, mollige opa met een witte baard en een rood-wit pak. Door de enorme reclamecampagnes werd juist deze versie de Kerstman die de hele wereld kent.
7. Rudolph is pas sinds 1939 van de partij
Het beroemdste rendier van de Kerstman stond niet in het oorspronkelijke gedicht. Rudolph werd in 1939 bedacht door Robert L. May, een tekstschrijver van het Amerikaanse warenhuis Montgomery Ward. Het warenhuis deelde zijn verhaal over een rendier met een rode neus als gratis boekje uit aan kinderen.
Echt beroemd werd Rudolph tien jaar later, toen zanger Gene Autry het liedje Rudolph the Red-Nosed Reindeer opnam. Het werd een van de best verkochte kerstliedjes ooit. Het liedje werd geschreven door Johnny Marks, de zwager van Robert May.
8. Misschien vloog Odin hem voor
Het beeld van een figuur die in de winternacht door de lucht vliegt, is veel ouder dan de Kerstman. In de Noordse mythologie reed oppergod Odin rond midwinter door de lucht op Sleipnir, een paard met acht benen. Volgens sommige historici is het geen toeval dat de Kerstman later precies acht rendieren kreeg.
Ook andere oude midwintertradities zouden in de Kerstman zijn opgegaan, zoals de altijdgroene boom en het idee van een geschenkenbrenger in de donkerste tijd van het jaar. Hard bewijs voor het verband met Odin is er niet, en historici zijn het er ook niet over eens. Maar het verklaart wel waarom de Kerstman zo goed aansluit bij oeroude winterverhalen.
9. Hij heeft een eigen postcode
Wie de Kerstman een brief wil sturen, kan dat gewoon doen. Het Canadese postbedrijf gaf hem al in de jaren tachtig een eigen adres: Santa Claus, North Pole, H0H 0H0. Vrijwilligers beantwoorden elk jaar honderdduizenden brieven, in tientallen talen.
Ook Finland claimt de Kerstman. In Rovaniemi, op de poolcirkel in Lapland, staat het Santa Claus Village, waar jaarlijks honderdduizenden toeristen hem een hand komen geven. Volgens de Finnen woont hij niet op de Noordpool, maar op de berg Korvatunturi, vlak bij de Russische grens.
10. Het Amerikaanse leger volgt hem al sinds 1955
In 1955 plaatste een warenhuis in de Amerikaanse staat Colorado een advertentie waarin kinderen de Kerstman konden bellen. Door een drukfout stond er het geheime nummer van de luchtverdediging in. De dienstdoende kolonel Harry Shoup besloot de kinderen niet af te wimpelen, maar vertelde hen waar de Kerstman op dat moment met zijn slee vloog.
Zo ontstond een traditie die nog altijd bestaat. Elk jaar op kerstavond houdt NORAD, de luchtverdediging van de Verenigde Staten en Canada, de route van de Kerstman bij. Kinderen over de hele wereld kunnen via een website en telefoon volgen waar hij is. Honderden vrijwilligers beantwoorden die avond de telefoontjes.
Van een bisschop in Turkije via Nederlandse kolonisten in New York tot een man in een rood pak die door de luchtverdediging wordt gevolgd: de Kerstman is het resultaat van eeuwen aan verhalen. Dat hij in Nederland inmiddels concurrentie is gaan voeren met Sinterklaas, zou de oude Nicolaas misschien wel grappig hebben gevonden. Het zijn tenslotte twee versies van dezelfde man.
Reageren