Elk jaar in november stapt hij in Nederland van de stoomboot, met zijn mijter, staf en lange witte baard. Maar wie was de echte Sinterklaas eigenlijk, en waarom komt hij uit Spanje? Achter het kinderfeest zit een verhaal van bijna zeventienhonderd jaar, met gestolen botten, een slager met een pekelvat en een onderwijzer uit Amsterdam. Dit zijn tien weetjes over Sinterklaas die je misschien nog niet kende.
1. De echte Sinterklaas kwam uit Turkije
Sinterklaas is gebaseerd op een echte persoon: Nicolaas van Myra. Hij leefde in de derde en vierde eeuw na Christus en was bisschop van Myra, een stad aan de zuidkust van het huidige Turkije. Tegenwoordig heet die plaats Demre. Toeristen kunnen er nog steeds de kerk bezoeken waar hij volgens de overlevering begraven lag.
Over zijn leven is weinig met zekerheid bekend. Wel ontstonden er na zijn dood al snel verhalen over zijn wonderen en zijn vrijgevigheid. Hij overleed volgens de traditie op 6 december, rond het jaar 343. Daarom is 6 december zijn feestdag, en vieren we in Nederland op de avond ervoor pakjesavond.
2. Zijn botten werden gestolen
Zevenhonderd jaar na zijn dood lag Nicolaas nog altijd in Myra. In 1087 voeren zeelieden uit de Italiaanse havenstad Bari naar Turkije, braken zijn graf open en namen zijn stoffelijk overschot mee naar huis. Volgens hen deden ze dat om de relieken te beschermen tegen de oprukkende Seltsjoeken. Voor de inwoners van Myra was het gewoon roof.
In Bari werd voor Nicolaas een grote basiliek gebouwd. De stad groeide uit tot een belangrijk bedevaartsoord, en vanuit daar verspreidde de verering van Sint-Nicolaas zich over heel West-Europa. Hij werd onder meer de beschermheilige van zeelieden, kooplieden en kinderen.
3. Uit zijn graf komt ‘heilig’ vocht
In de crypte van de basiliek in Bari gebeurt elk jaar iets bijzonders. Op 9 mei, de dag waarop de aankomst van de relieken wordt herdacht, verzamelen priesters een heldere vloeistof uit het graf. Dit Santa Manna zou afkomstig zijn van het gebeente van Nicolaas. Het wordt verdund met water en in flesjes aan gelovigen meegegeven.
Een wonder is het waarschijnlijk niet. Het graf ligt in de buurt van de zee en lager dan de omliggende grond, waardoor er vermoedelijk gewoon vocht door de marmeren tombe naar binnen trekt. Voor veel gelovigen maakt dat niets uit: het manna wordt al eeuwenlang gezien als een teken van de heilige.
4. Hij wekte volgens de legende vermoorde kinderen tot leven
Waarom is Sinterklaas de vriend van alle kinderen? Dat komt door een gruwelijk middeleeuws verhaal. Een slager lokte drie verdwaalde kinderen naar zijn huis, doodde hen en stopte hun lichamen in een pekelvat. Jaren later kwam Nicolaas langs, zag direct wat er was gebeurd en bad bij het vat, waarna de drie kinderen weer tot leven kwamen.
Het verhaal kent verschillende versies. In sommige zijn de slachtoffers geen kinderen, maar studenten die door een herbergier werden vermoord. Historisch is er niets van waar, maar het verhaal maakte Nicolaas in de middeleeuwen populair als beschermheilige van kinderen. Op oude afbeeldingen staat hij daarom vaak naast een tobbe met drie kleine figuurtjes.
5. Gouden ballen werden chocolademunten
Een ander bekend verhaal gaat over een arme vader met drie dochters. Hij had geen geld voor een bruidsschat, waardoor zijn dochters niet konden trouwen. Nicolaas gooide daarop ’s nachts in het geheim drie zakjes met goud naar binnen, één voor elke dochter.
Die drie gouden zakjes werden zijn vaste kenmerk. Op schilderijen worden ze vaak afgebeeld als drie gouden ballen. Volgens een veelgehoorde verklaring hingen pandjeshuizen daarom vroeger drie gouden bollen boven hun deur, want Nicolaas was ook de beschermheilige van geldschieters. De chocolademunten in gouden papiertjes die kinderen nu in hun schoen vinden, zijn een verre echo van datzelfde verhaal.
6. De stoomboot uit Spanje komt van een onderwijzer
Nicolaas kwam uit Turkije en ligt begraven in Italië. Waarom komt hij dan uit Spanje? Dat hebben we grotendeels te danken aan Jan Schenkman, een onderwijzer uit Amsterdam. In 1850 schreef hij het prentenboek Sint Nikolaas en zijn knecht, met de beroemde openingsregel ‘Zie, ginds komt de stoomboot uit Spanje weer aan’.
Waarom Schenkman voor Spanje koos, weet niemand zeker. Een mogelijke verklaring is dat Bari eeuwenlang onder Spaans bestuur viel. Ook de stoomboot was zijn idee: in 1850 was dat het modernste vervoermiddel dat er bestond. Het boek legde veel tradities vast die we nu vanzelfsprekend vinden, zoals de intocht en de knecht die Sinterklaas helpt.
7. Zijn paard is familie van Odin
Sinterklaas rijdt over de daken op een schimmel. Volgens sommige historici is dat beeld ouder dan het christendom. In de Noordse mythologie reed oppergod Odin in de donkere midwinternachten door de lucht op zijn achtbenige paard Sleipnir. Toen de Germaanse volkeren christelijk werden, zouden elementen van die oude verhalen zijn overgegaan op Sint-Nicolaas.
Bewezen is dat niet, maar de overeenkomsten zijn opvallend. Het paard van Sinterklaas heeft overigens ook een eigen geschiedenis. Jarenlang reed hij op Amerigo, tot dat paard in 2019 overleed. Sindsdien rijdt de Sint op zijn opvolger Ozosnel.
8. Protestanten wilden het feest verbieden
Na de Reformatie in de zestiende eeuw kwam Sinterklaas flink onder vuur te liggen. Protestanten wezen de verering van heiligen af, en Maarten Luther wilde dat kinderen hun cadeautjes voortaan met Kerstmis kregen. In verschillende Nederlandse steden probeerden stadsbesturen het Sinterklaasfeest en de bijbehorende markten aan banden te leggen.
Het lukte niet. Het feest verhuisde van de kerk naar de huiskamer en werd een familiefeest voor kinderen. In Duitsland en veel andere landen nam het Christkind de rol van cadeaubrenger over, maar Nederland en Vlaanderen bleven trouw aan hun Sint.
9. Piet is in de loop der tijd veranderd
De helper van Sinterklaas had in het boek van Schenkman nog geen naam. Pas later kreeg hij de naam Piet, en groeide hij uit tot een hele groep vrolijke helpers die strooigoed uitdelen en pakjes bezorgen. Op oudere afbeeldingen was hij juist een dreigende figuur, die stoute kinderen in de zak zou stoppen.
De afgelopen jaren is het uiterlijk van Piet het onderwerp geworden van een felle maatschappelijke discussie. Bij de landelijke intocht en in het Sinterklaasjournaal zijn sinds 2020 roetveegpieten te zien, met alleen wat roetvegen van de schoorsteen op hun gezicht. Elders in het land verschilt het per gemeente en per school.
10. Zo zag hij er echt uit
In de jaren vijftig werd het graf in Bari geopend voor een restauratie. Een Italiaanse onderzoeker fotografeerde en mat toen de schedel en de botten van Nicolaas. Op basis van die gegevens maakte de Britse forensisch antropologe Caroline Wilkinson in 2004 een reconstructie van zijn gezicht.
Het resultaat lijkt weinig op de Sint met roze wangen die we kennen. Het toont een man van rond de zestig met een mediterraan uiterlijk, een grijze baard en een gebroken neus. Die breuk is mogelijk een gevolg van de christenvervolgingen in zijn tijd. Hoe precies de reconstructie klopt, blijft onzeker, want huidskleur en ogen moest Wilkinson inschatten.
Van een bisschop in een Turks havenstadje tot een kindervriend die elk jaar per stoomboot aankomt: weinig figuren hebben zo’n lange reis gemaakt als Sinterklaas. Denk je na het lezen van deze weetjes alles over hem te weten? Test dan je kennis in een online pubquiz.
Agios Nikolaos is niet in Turkije geboren; Turkije bestond in zijn tijd nog lang niet! De Sint was een Helleen! Of in andere woorden een Griek! Hij is nog steeds een van de belangrijkste heilige uit de Grieks orthodoxe kerk. Hij heeft dus absoluut niks met Turkije te maken! Ok, waar hij ooit geboren was is tegenwoordig Turkije, maar dat maakt hem dus niet Turks!