Hoewel het Romeinse Rijk al meer dan anderhalf millennium verleden tijd is, klinken de puntige spreuken van Romeinse veldheren, dichters en filosofen nog altijd door in rechtbanken, wapenschilden en het dagelijks taalgebruik. Het Latijn leent zich bij uitstek voor zulke spreuken: zonder lidwoorden en met strakke naamvallen kun je in drie of vier woorden een complete levensles samenvatten.
Achter veel bekende Latijnse citaten gaat bovendien een verrassend historisch verhaal schuil dat vaak heel anders is dan het moderne gebruik op tatoeages of posters. Dit zijn tien beroemde Latijnse uitspraken, hun Nederlandse vertaling en hun werkelijke herkomst.
1. Veni, vidi, vici

Nederlandse vertaling: Ik kwam, ik zag, ik overwon.
Julius Caesar schreef deze drie woorden op na zijn bliksemoverwinning in de Slag bij Zela (in het huidige Turkije) op 2 augustus 47 v.Chr., waar hij het leger van koning Pharnaces II van Pontus in slechts enkele uren vernietigend versloeg. In een brief aan zijn vriend Amantius in Rome vatte Caesar de hele veldtocht samen met dit allitererende drieslagje.
Volgens de Romeinse biograaf Suetonius liet Caesar de woorden later niet op een monument beitelen, maar op grote houten borden meedragen tijdens zijn triomftocht door Rome. Daarmee gaf hij een subtiele sneer naar zijn rivaal Pompeius, die jaren eerder veel langer over dezelfde vijand had gedaan.
2. Carpe diem
Nederlandse vertaling: Pluk de dag.
De uitdrukking stamt uit het jaar 23 v.Chr. en komt uit de Oden (boek I, gedicht 11) van de Romeinse dichter Quintus Horatius Flaccus. De volledige versregel luidt: Carpe diem, quam minimum credula postero (‘Pluk de dag en vertrouw zo min mogelijk op die van morgen’).
In het gedicht richt Horatius zich tot een jonge vrouw genaamd Leuconoë, die via Babylonische horoscopen probeert te achterhalen hoe oud ze zal worden. Met het werkwoord carpere (het plukken van rijp fruit in een boomgaard) bedoelde de dichter niet dat je roekeloos moet feesten alsof het je laatste dag is, maar dat je nuchter van het heden moet genieten zonder je druk te maken over een onkenbare toekomst.
3. Non ducor, duco
Nederlandse vertaling: Ik word niet geleid, ik leid.
Hoewel de spreuk klinkt alsof ze rechtstreeks uit de Romeinse Senaat komt, werd ze pas in 1917 bedacht voor een prijsvraag van de Braziliaanse miljoenenstad São Paulo. De dichter Guilherme de Almeida en kunstenaar José Wasth Rodrigues ontwierpen het nieuwe stadswapen met dit Latijnse motto op een lint.
De spreuk verwijst naar de zogeheten bandeirantes: de zestiende- en zeventiende-eeuwse ontdekkingsreizigers en pioniers die vanuit São Paulo het onbekende Braziliaanse binnenland introkken en daarmee de huidige grenzen van Brazilië vormgaven.
4. Veritas numquam perit

Nederlandse vertaling: De waarheid vergaat nooit.
Dit citaat is afkomstig van de Romeinse stoïcijnse filosoof en staatsman Lucius Annaeus Seneca (4 v.Chr. – 65 n.Chr.). Hij legde een variant van deze regel (Veritatis simplex oratio est en het onvergankelijke karakter van de waarheid) vast in zijn filosofische brieven en zijn tragedie Troades (‘De Trojaanse vrouwen’).
Seneca wist uit eigen ervaring hoe gevaarlijk het spreken van de waarheid aan het keizerlijk hof kon zijn: als leermeester en adviseur van keizer Nero viel hij uiteindelijk in ongenade en werd hij in het jaar 65 gedwongen een einde aan zijn eigen leven te maken.
5. Semper fidelis
Nederlandse vertaling: Altijd trouw.
Wereldwijd is Semper fidelis (vaak afgekort tot Semper Fi) vooral bekend doordat het sinds 1883 het officiële motto is van het United States Marine Corps. Toch is de spreuk eeuwen ouder en ligt haar wortel in Europa.
Al sinds de veertiende eeuw voerden verschillende Franse en Ierse adellijke geslachten deze leus in hun familiewapen. In 1588 verleende de Engelse koningin Elizabeth I het motto bovendien officieel aan de Zuid-Engelse stad Exeter, als dank voor de grote financiële bijdrage waarmee de burgers de vloot hielpen om de Spaanse Armada te verslaan.
6. E pluribus unum
Nederlandse vertaling: Uit velen één.
Tot 1956 (toen In God We Trust werd aangenomen) gold E pluribus unum als het officieuze nationale motto van de Verenigde Staten; het staat nog altijd op elke Amerikaanse munt en op het lint in de snavel van de zeearend op het Grootzegel uit 1782. Oorspronkelijk sloeg het op de dertien losse Britse koloniën die samensmolten tot één republiek.
De klassieke bron van de uitdrukking is verrassend alledaags: de woorden komen uit Moretum, een Romeins gedicht uit de eerste eeuw (lang toegeschreven aan Vergilius) waarin een arme boer knoflook, schapenkaas, selderij, wijnruit en olijfolie in een vijzel tot één groene kruidenspread stampt (color est e pluribus unus).
7. Oderint dum metuant
Nederlandse vertaling: Laat ze mij maar haten, zolang ze mij maar vrezen.
Deze grimmige machtsspreuk komt uit de verloren gegane tragedie Atreus van de Romeinse toneelschrijver Lucius Accius (circa 170 – 86 v.Chr.), waarin de tirannieke koning Atreus van Mycene zijn meedogenloze regeerstijl verdedigt. Cicero haalde de regel in de eerste eeuw v.Chr. al aan als het schoolvoorbeeld van hoe een tiran denkt.
Een eeuw later nam de beruchte keizer Caligula (die regeerde van 37 tot 41 n.Chr.) de zin volgens geschiedschrijver Suetonius letterlijk over als zijn persoonlijke lijfspreuk wanneer de Romeinse senaat of het volk morde over zijn wreedheden.
8. Flectere si nequeo superos, Acheronta movebo

Nederlandse vertaling: Als ik de hemelgoden niet kan vermurwen, zal ik de onderwereld in beweging brengen.
Deze dreigende versregel staat in boek VII (regel 312) van de Aeneis, het nationale epos van de Romeinse dichter Vergilius. De woorden worden uitgesproken door de woedende godin Juno: wanneer zij beseft dat het door oppergod Jupiter bepaalde lot de Trojaan Aeneas sowieso een koninkrijk in Italië gunt, roept zij de furie Allecto uit de onderwereld (de rivier de Acheron) op om een bloedige oorlog te ontketenen.
Bijna negentienhonderd jaar later kreeg het citaat een tweede leven in de psychologie. Sigmund Freud koos precies deze Latijnse zin in 1899 als het motto op het titelblad van zijn hoofdwerk Die Traumdeutung (‘De droomduiding’), waarin de ‘onderwereld’ symbool stond voor de verdrongen driften van het menselijk onbewuste.
9. Memento mori
Nederlandse vertaling: Gedenk te sterven (bedenk dat je sterfelijk bent).
De gedachte achter Memento mori gaat terug op een oud Romeins gebruik tijdens de triomftocht. Wanneer een zegevierende generaal met rood geschminkt gezicht en een gouden lauwerkrans op zijn strijdwagen door Rome reed en bijna als een god werd toegejuicht, stond er volgens de vroegchristelijke schrijver Tertullianus een staatsslaaf achter hem op de wagen die hem voortdurend in het oor fluisterde: “Kijk achterom en bedenk dat je een mens bent.”
In de middeleeuwen en de zeventiende eeuw groeide de verkorte vorm Memento mori uit tot een vast thema in de Europese kunst, zoals op de Hollandse vanitasstillevens met schedels, zandlopers en dovende kaarsen.
10. Cogito, ergo sum
Nederlandse vertaling: Ik denk, dus ik ben.
De grondslag van de moderne westerse filosofie werd gelegd door de Franse wiskundige en wijsgeer René Descartes, die het grootste deel van zijn werk in de Nederlandse Republiek schreef. Op zoek naar één enkel onbetwijfelbaar uitgangspunt stelde hij dat een kwade demon ons over alles kan bedriegen (zelfs over de vraag of ons lichaam echt bestaat), maar dat er op het moment dat je twijfelt of denkt per definitie een ‘ik’ moet zijn dat denkt.
Opvallend genoeg schreef Descartes het beroemde zinnetje in 1637 in zijn in Leiden gedrukte Discours de la méthode eerst in het Frans: Je pense, donc je suis. Pas zeven jaar later, in zijn Latijnse leerboek Principia philosophiae (1644, gedrukt in Amsterdam), verscheen de Latijnse formulering Ego cogito, ergo sum.

Reageren