De tweede helft van de 20e eeuw werd overschaduwd door de Koude Oorlog. Het was een tijdperk van gewapende vrede, waarin de spanningen tussen de kapitalistische westerse wereld en de communistische landen soms gevaarlijk hoog opliepen. Tot een rechtstreekse oorlog tussen het westen en het oosten kwam het gelukkig niet. Wel werden er op verschillende plekken oorlogen uitgevochten waarin beide machtsblokken hun invloed probeerden veilig te stellen, zoals in Korea, Vietnam en Afghanistan.
De Koude Oorlog begon na de Tweede Wereldoorlog en eindigde met de opheffing van de Sovjet Unie in 1991. Er waren verschillende kritieke momenten waarop de wereld op de rand van een veel grotere oorlog balanceerde. Hieronder 10 gebeurtenissen die de verhoudingen tussen het kapitalistische en het communistische kamp ingrijpend beïnvloedden.
10. De Berlijnse luchtbrug
De Koude Oorlog kreeg al vroeg scherpe randen met de Blokkade van Berlijn. Na de Tweede Wereldoorlog werd Berlijn opgedeeld in vier zones, gecontroleerd door de Verenigde Staten, de Sovjet Unie, Frankrijk en Groot Brittannië. Berlijn lag in Oost Duits gebied, dat onder Sovjet controle stond. Toen de westerse bezettingsmachten in 1948 een munthervorming doorvoerden in hun zones, reageerde Stalin furieus.
Op 24 juni 1948 liet hij alle toegangswegen over land en water naar West Berlijn afsluiten. De bevoorrading van de stad kwam in gevaar. De Verenigde Staten en Groot Brittannië begonnen daarom een luchtbrug. In de loop van de operatie werden miljoenen tonnen goederen ingevlogen naar de West Berlijnse vliegvelden Tempelhof, Gatow en Tegel. Op het hoogtepunt landde er bijna voortdurend een toestel, met piekmomenten van minder dan een minuut tussen landingen.
Stalin merkte dat de blokkade hem eerder politieke schade dan winst opleverde. Op 12 mei 1949 werden de toegangswegen weer geopend, al bleef de luchtbrug nog enige tijd doorlopen om West Berlijn extra zekerheid te geven.
9. Het neerschieten van een Amerikaans U2 verkenningsvliegtuig
Op 1 mei 1960 schoten de Sovjets een Amerikaans U2 spionagevliegtuig neer boven Sovjet grondgebied. De piloot, Gary Powers, overleefde met zijn parachute maar werd gevangengenomen. De Verenigde Staten probeerden zich eerst uit de situatie te redden met een verhaal over een weer of onderzoeks vlucht, maar de Sovjets beschikten over bewijs dat het om spionage ging.
Het incident blies het wantrouwen verder op en maakte diplomatiek overleg veel moeilijker. Powers werd veroordeeld, maar kwam in 1962 vrij bij een gevangenenruil met de Sovjet spion Rudolf Abel.
8. De Cubacrisis
In oktober 1962 stond de wereld dichter bij een nucleaire oorlog dan ooit. Amerikaanse verkenningsvluchten ontdekten Sovjet raketinstallaties in aanbouw op Cuba. Raketten vanaf Cuba konden grote delen van de Verenigde Staten snel bereiken. President Kennedy kondigde een maritieme blokkade af, die officieel als een “quarantaine” werd gepresenteerd.
Amerikaanse oorlogsschepen patrouilleerden rond Cuba om Sovjetschepen met militair materiaal tegen te houden. Tegelijk ging de Amerikaanse krijgsmacht naar het hoogste alarmniveau. Na intens diplomatiek overleg trokken de Sovjets hun raketten terug. De Verenigde Staten deden op hun beurt een belangrijke, maar minder publiek gemaakte toezegging door hun Jupiter raketten in Turkije en Italië te verwijderen.
Naar aanleiding van deze crisis werd in 1963 een directe communicatielijn tussen Washington en Moskou ingericht, zodat leiders bij een volgende crisis sneller en directer konden overleggen.
7. De Vietnamoorlog
In de jaren zestig raakte Vietnam het toneel van een uitputtingsoorlog waarin de Koude Oorlog op afstand werd uitgevochten. Noord Vietnam stond onder communistisch bewind en steunde guerrillastrijders in het zuiden, later bekend als de Vietcong. Zuid Vietnam kreeg steun van de Verenigde Staten en andere bondgenoten.
Het conflict escaleerde. De Verenigde Staten stuurden steeds meer troepen en voerden massale bombardementen uit. Ook werden chemische ontbladeringsmiddelen ingezet, met zware gevolgen op lange termijn. Op het hoogtepunt, in 1969, bevonden zich meer dan een half miljoen Amerikaanse militairen in Vietnam.
De oorlog eiste een enorm dodental. Schattingen voor Vietnamese doden lopen uiteen, maar spreken vaak over enkele miljoenen. Aan Amerikaanse zijde sneuvelden meer dan 58.000 militairen. Het Tet offensief werd een psychologisch kantelpunt; in verschillende plaatsen vielen duizenden burgerslachtoffers en het vertrouwen in een “snelle overwinning” brokkelde af. Onder druk van protesten en publieke opinie trok de VS zich terug. Op 30 april 1975 viel Saigon en werd Vietnam herenigd onder communistisch bestuur.
6. De inval van de Sovjet Unie in Afghanistan
Op 24 december 1979 vielen Sovjettroepen Afghanistan binnen. De Sovjet Unie steunde het Afghaanse communistische regime, dat al werd bestreden door islamitische verzetsgroepen, de moedjahedien. Deze rebellen kregen op hun beurt steun uit het buitenland, waaronder vanuit de Verenigde Staten.
De oorlog duurde tien jaar. De Sovjet Unie roteerde in totaal honderdduizenden militairen door het conflictgebied, maar kreeg het land nooit volledig onder controle. Het dodental is moeilijk exact vast te stellen, maar de Sovjet Unie verloor ongeveer 15.000 militairen. Voor Afghanistan waren de gevolgen catastrofaal: grote delen van het land raakten verwoest, er vielen zeer veel burgerdoden en miljoenen mensen sloegen op de vlucht.
Toen Gorbatsjov aan de macht was en de Sovjet Unie intern steeds meer problemen kreeg, werd beslist om de troepen terug te trekken. Na het vertrek van de Sovjets bleef Afghanistan instabiel en volgden jaren van burgeroorlog.
5. De Koreaanse oorlog
Na de Tweede Wereldoorlog werd Korea verdeeld in een noordelijk en zuidelijk deel. In juni 1950 viel Noord Korea het zuiden binnen. De Verenigde Naties, met de Verenigde Staten als belangrijkste militaire macht, kwamen Zuid Korea te hulp. China schoot Noord Korea later te hulp, waardoor het conflict veranderde in een grootschalige oorlog.
Na jaren van hevige gevechten werd op 27 juli 1953 een wapenstilstand gesloten. Er kwam geen vredesverdrag. De frontlijn werd vastgelegd als de Military Demarcation Line, met aan beide kanten een bufferzone van ongeveer twee kilometer: samen de DMZ van ongeveer vier kilometer breed. Tot op vandaag zijn beide Korea’s officieel nog steeds niet in vrede, en blijven spanningen en incidenten rond de grens terugkeren.
4. De Spoetnikcrisis
Op 4 oktober 1957 lanceerde de Sovjet Unie Spoetnik 1, de eerste kunstmaan. Het effect in het westen was enorm. Veel Amerikanen vreesden dat de Sovjets niet alleen de ruimte, maar ook de rakettechnologie beheersten die nodig was voor kernwapens op intercontinentale afstand.
De Verenigde Staten reageerden snel. Begin 1958 volgde Explorer 1, de eerste Amerikaanse satelliet. De ruimtewedloop kwam op stoom. Er werd massaal geïnvesteerd in wetenschap, techniek en onderwijs. In 1958 werd NASA opgericht en niet veel later startten de Amerikaanse programma’s die uiteindelijk tot de maanlanding van 1969 zouden leiden.
3. Het non proliferatieverdrag
De voortdurende dreiging van een nucleair conflict leidde tot het non proliferatieverdrag, dat in 1968 werd opgesteld en in 1970 in werking trad. Het doel was de verspreiding van kernwapens te beperken, ontwapening na te streven en het vreedzaam gebruik van kernenergie te bevorderen.
Het verdrag erkende vijf officiële kernwapenstaten (VS, Sovjet Unie, Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en China). Inmiddels zijn bijna alle landen aangesloten, maar een aantal kernwapenmachten staat buiten het verdrag en Noord Korea trok zich in 2003 terug. De aanwezigheid van kernwapens bleef zo een blijvend spanningspunt.
2. De val van de Berlijnse Muur
Sinds 1961 werd Berlijn gescheiden door de Berlijnse Muur, gebouwd door de DDR om massale vlucht naar het westen te stoppen. In de jaren tachtig begon het Sovjet blok te wankelen. Gorbatsjov versoepelde de greep van Moskou op Oost Europa, en ook in de DDR groeide de druk voor hervormingen.
Op 9 november 1989 leidde een chaotische persconferentie tot het moment dat de geschiedenisboeken zou halen. DDR functionaris Günter Schabowski suggereerde dat nieuwe reisregels “met onmiddellijke ingang” zouden gelden. Duizenden Oost Duitsers trokken naar de grensovergangen. Grenswachten grepen niet in en de muur verloor die nacht zijn macht. Niet veel later begon de fysieke afbraak.
De val van de muur werd het symbolische einde van de Koude Oorlog in Europa.
1. Perestrojka en Glasnost
Het aantreden van Michail Gorbatsjov in 1985 veranderde de wereldpolitiek. Met perestrojka (herstructurering) en glasnost (openheid) probeerde hij de Sovjet Unie te hervormen. Er kwam meer ruimte voor kritiek, media werden minder streng gecontroleerd en economisch werd voorzichtig richting marktmechanismen bewogen.
Die openheid werkte ook buiten de Sovjet Unie door. Oost Europese regimes verloren steun en vielen één voor één. Binnen de Sovjet Unie zelf groeiden nationale spanningen en onafhankelijkheidsbewegingen. In 1991 viel de Sovjet Unie uiteen in vijftien onafhankelijke republieken. Daarmee eindigde de Koude Oorlog definitief.
2 reacties
hoi
hoi