Top 10 Bekende Heksen uit de Geschiedenis

Vroeger beschouwde men een heks als iemand die met kwade krachten werkte of contact had met de duivel. Het idee van “hekserij” bestond al eeuwen, maar de grote vervolgingsgolven die wij nu met heksenjachten associëren, kwamen vooral op gang in de vroegmoderne tijd: grofweg de 15de tot en met de 18de eeuw. Kerkelijke én wereldlijke rechtbanken speelden daarbij een rol, en de straffen verschilden per land: ophanging, onthoofding of verbranding.

Hoeveel slachtoffers vielen er? Historici schatten dat er in Europa en de Amerikaanse koloniën ongeveer 100.000 mensen werden vervolgd en dat er circa 40.000 tot 60.000 mensen zijn geëxecuteerd. Het merendeel was vrouw, maar zeker niet iedereen. Hieronder een top 10 met bekende “heksen”, plus een paar figuren waarvan het verhaal vooral legende is.

10. Catherine “La Voisin” Monvoisin

Catherine Deshayes Monvoisin, beter bekend als La Voisin, was in het Parijs van de 17de eeuw een beruchte waarzegster en leverancier van liefdesmiddeltjes, “erfenispoeders” (lees: gif) en andere verboden diensten. Ze raakte in het hart van een enorm schandaal dat de geschiedenis in ging als de “Affair of the Poisons”, waarin ook leden van de Franse elite werden genoemd.

In het dossier doken ook verhalen op over zwarte missen. Sommige getuigenissen en latere vertellingen noemen zelfs kinderoffers, maar dat soort details is berucht om de sensatie en is niet altijd hard te bewijzen. Feit is wel dat La Voisin in 1679 werd opgepakt en in Parijs ter dood werd veroordeeld. Ze werd op 22 februari 1680 verbrand.

9. Agnes Sampson

Agnes Sampson was een Schotse vroedvrouw en genezeres uit de omgeving van Keith. Ze werd een van de bekendste verdachten in de North Berwick-heksenprocessen, die in 1590 en 1591 losbarstten tijdens de paranoia rond koning James VI. Aanleiding was onder meer het verhaal dat een storm de terugreis van zijn bruid Anne van Denemarken had geteisterd, en dat die storm “opgeroepen” zou zijn.

Sampson werd zwaar gemarteld en bekende uiteindelijk. Dat was in die tijd helaas vaak het “bewijs” dat men nodig had. Ze werd op Castlehill in Edinburgh geëxecuteerd: eerst gewurgd (garrotte), daarna verbrand (28 januari 1591). Verhalen over haar “geest” die ergens ronddwaalt horen vooral bij latere folklore, niet bij harde geschiedschrijving.

8. Alice Kyteler

Alice Kyteler geldt vaak als de eerste grote “hekserijzaak” van Ierland. Ze was rijk, had meerdere huwelijken achter de rug en kreeg vijanden in een tijd waarin jaloezie, geld en religieuze macht een giftige mix vormden. In 1324 werd ze in Kilkenny beschuldigd van gifmenging, ketterij en duivelsrituelen.

Kyteler wist te ontsnappen voordat de zaak echt kon worden “afgemaakt”. Wat er daarna van haar werd, is onduidelijk. Haar dienstmeid Petronilla de Meath had minder geluk: zij werd gemarteld en uiteindelijk geëxecuteerd, en wordt vaak genoemd als het eerste slachtoffer dat in Ierland werd verbrand wegens hekserij.

7. Angèle de la Barthe

Het verhaal van Angèle de la Barthe is berucht, maar juist omdat het waarschijnlijk verzonnen is. In de legende is ze een edelvrouw uit Toulouse die de duivel als minnaar zou hebben gehad, waarna een monsterlijk “kind” werd geboren dat baby’s at. Het klinkt als pure middeleeuwse horror en dat is precies het probleem.

Moderne onderzoekers hebben erop gewezen dat er geen solide processtukken uit 1275 bestaan die dit verhaal ondersteunen. Het duikt vooral op in veel latere, sensationele teksten. Kortom: Angèle is een bekend “heksenverhaal”, maar vrijwel zeker geen historisch verifieerbare heks.

6. Merga Bien

Merga Bien werd het bekendste slachtoffer van de heksenprocessen van Fulda (1603 tot 1606). Die vervolgingsgolf werd aangewakkerd door de prins abt Balthasar von Dernbach en kostte naar schatting ongeveer 250 mensen het leven. Fulda hoort daarmee bij de beruchtste heksenjachten in Duitsland.

Merga was welgesteld, erfde van eerdere echtgenoten en kwam zo al snel in het vizier. Onder verhoor werd ze gedwongen “bekentenissen” af te leggen over het doden van familieleden, deelname aan sabbatten en zelfs een zwangerschap van de duivel. Ze werd uiteindelijk in 1603 veroordeeld en op de brandstapel gedood.

5. Mother Shipton

Mother Shipton, vaak geïdentificeerd als Ursula Southeil, is vooral folklore. Ze wordt neergezet als de legendarische Engelse waarzegster die rampen en grote gebeurtenissen voorspelde. Maar hier komt de twist: de beroemdste “biografieën” en profetieën verschenen pas vele decennia na haar vermeende dood. Dat maakt het historisch enorm wankel.

Het is dus veiliger om haar te zien als een mythische heksenfiguur die later is opgebouwd uit roddels, pamfletten en sterke verhalen. Een mooi voorbeeld van hoe hekserij ook entertainment werd, lang nadat de echte heksenpaniek was gaan liggen.

4. Maret Jonsdotter

Maret Jonsdotter was een van de bekendste slachtoffers van de Zweedse heksenpaniek die bekend staat als Det Stora Oväsendet (“Het Grote Lawaai”), grofweg 1668 tot 1676. In Zweden werden veroordeelden meestal onthoofd en daarna verbrand, niet levend verbrand zoals in sommige andere landen vaker gebeurde.

Ze werd beschuldigd van bizarre reizen naar het mythische Blockula, waar de duivel zou wonen en heksensabbatten zouden plaatsvinden. Het absurde is dat kindergetuigenissen hierbij een enorme rol speelden. Jonsdotter ontkende lang, maar werd uiteindelijk toch veroordeeld en in 1672 geëxecuteerd.

3. Marie Laveau

Marie Laveau was geen “heks” in de klassieke Europese zin, maar een voodoo priesteres en volksgenezeres die in de 19de eeuw enorme bekendheid kreeg in New Orleans. Ze werd later de “Voodoo Queen” genoemd. Over haar leven hangt, net als bij veel iconen, een mix van feiten en legenden.

Ze werd waarschijnlijk geboren in het begin van de 19de eeuw en stierf in 1881. Openbare rituelen rond St. John’s Eve aan Lake Pontchartrain werden aan haar naam gekoppeld. Sommige bronnen spreken zelfs over duizenden aanwezigen, met schattingen tot 12.000. Dat soort aantallen zijn lastig hard te maken, maar het zegt vooral iets over haar mythische status.

2. Agnes Waterhouse

Agnes Waterhouse was een van de eerste vrouwen die in Engeland bekend werd door een heksenproces. In 1566 stond ze in Chelmsford terecht. In het procesverhaal duikt een “familiar” op, een kat (later een pad) met de naam Sathan. Zulke details komen vaker voor in Engelse heksenprocessen: een dier als “helper” van de duivel.

Ze werd beschuldigd van het veroorzaken van ziekte en dood en van het schaden van vee. Waterhouse werd schuldig bevonden en opgehangen op 29 juli 1566. Haar zaak werd beroemd omdat hij in pamfletten en procesverslagen werd verspreid en zo bijdroeg aan het heksenbeeld in Engeland.

1. De heksenprocessen van Salem

Salem (Massachusetts) is het schoolvoorbeeld van massahysterie. In 1692 en 1693 werden meer dan 200 mensen beschuldigd. Negentien mensen werden opgehangen en Giles Corey stierf doordat hij werd doodgedrukt, omdat hij weigerde een schuld of onschuld te bekennen. Daarnaast stierven er mensen in de gevangenis.

Belangrijk detail: het “zuiveren van schuld” gebeurde niet pas in 1954. De afwikkeling kwam in stappen. Al vroeg in de 18de eeuw werden processen als onrechtmatig gezien en werden er in 1711 veroordelingen van een groep mensen formeel teruggedraaid. Later volgden nieuwe, symbolische rehabilitaties, onder meer in 1957 en 2001, en zelfs nog in 2022 voor de laatste veroordeelde die nog niet officieel was vrijgepleit. Salem blijft dus een open wond die generaties later nog steeds wordt rechtgezet.