Waar latere monotheïstische wereldreligies lichamelijke begeerte en seksualiteit vaak omringden met schuldgevoelens en strenge verboden, zagen de volkeren uit de oudheid erotiek als een fundamentele, goddelijke natuurkracht. Zonder aantrekkingskracht en voortplanting zouden de kuddes immers uitsterven, de akkers verdorren en steden ontvolkt raken. In vrijwel elk klassiek pantheon namen de goden en godinnen van de lust, de vruchtbaarheid en de extase dan ook een prominente plaats in.
Van de tempels van het oude Mesopotamië en de wouden van Griekenland tot de slaapkamers van de renaissance: dit zijn de tien belangrijkste goden en godinnen van de liefde en erotiek.
10. Astarte: De Fenicische godin van vruchtbaarheid

Langs de oostkust van de Middellandse Zee, in welvarende Fenicische havensteden als Sidon, Tyrus en Byblos, werd Astarte eeuwenlang aanbeden als de heerseres over de avondster, de vruchtbaarheid en de vleselijke liefde. Op kleitabletten en gouden hangers uit de bronstijd verschijnt zij vrijwel altijd naakt, terwijl zij haar borsten ondersteunt of op een leeuw staat met lotusbloemen en slangen in haar handen. Zeevarende Fenicische handelaren brachten haar verering naar het eiland Cyprus, waar de vroege Grieken met haar cultus in aanraking kwamen en haar eigenschappen gebruikten om hun eigen liefdesgodin Aphrodite vorm te geven. In de Hebreeuwse Bijbel duikt zij veelvuldig op onder de naam Asjtarot, waarbij de profeten fel van leer trokken tegen koning Salomo toen die op de heuvels rond Jeruzalem heiligdommen voor haar liet bouwen.
9. Pan: De rauwe drift van de Griekse wildernis

Met zijn behaarde geitenpoten, kromme hoorns en spitse oren vormde de herdersgod Pan het dierlijke tegenbeeld van de gepolijste goden op de Olympus. Vanuit het bergachtige Arkadië zwierf hij door de bossen, waar hij waakte over de vruchtbaarheid van het vee en in de middaghitte achter bosnimfen aanjoeg. Waar andere goden stonden voor hofmakerij en romantiek, belichaamde Pan de ongeremde, instinctieve voortplantingsdrift van de ongetemde natuur.
Zijn amoureuze achtervolgingen liepen zelden goed af voor hemzelf. Toen hij de kuise waternimf Syrinx belaagde tot aan de oever van de rivier de Ladon, smeekte zij haar zusters om haar gedaante te veranderen. Op het moment dat Pan zijn armen om haar heen sloeg, greep hij slechts een bos wuivende rietstengels vast. Terwijl hij teleurgesteld zuchtte, klonk er door de wind een melancholische toon uit het holle riet; Pan sneed de stengels in ongelijke lengtes af en bond ze met bijenwas aan elkaar tot de eerste panfluit.
8. Kamadeva: De bloemenpijlen van het hindoeïsme

Binnen het hindoeïsme geldt kama (zintuiglijk genot en erotisch verlangen) als een van de vier legitieme levensdoelen van de mens, een filosofie die wereldberoemd werd door het klassieke leerboek de Kamasutra. De goddelijke personificatie van deze kracht is Kamadeva. In de Indiase miniatuurschilderkunst wordt hij afgebeeld als een knappe, gevleugelde jongeman met een groene papegaai als rijdier. Zijn wapenrusting is puur poëtisch: hij draagt een boog van gebogen suikerriet, een boogpees die bestaat uit een keten van zoemende honingbijen, en vijf pijlen die zijn gepunt met geurige lentebloemen om de vijf menselijke zintuigen te prikkelen.
Zijn beroemdste wapenfeit kostte hem zijn fysieke lichaam. Toen de wereld werd geterroriseerd door een demon die alleen door een zoon van de god Shiva kon worden verslagen, zat Shiva in een ijzige, ascetische meditatie verzonken in de Himalaya. De goden stuurden Kamadeva eropaf om Shiva’s hart te raken op het moment dat de bergdochter Parvati voorbijkwam. Het schot was raak en wekte Shiva’s passie, maar de verstoorde god opende in een flits van woede zijn vurige derde oog en verbrandde Kamadeva tot een hoopje as. Op smeekbede van Kamadeva’s rouwende echtgenote Rati (de godin van de seksuele lust) wekte Shiva hem weer tot leven als een onzichtbare geest, waardoor hij sindsdien de bijnaam Ananga (‘de Lichaamloze’) draagt.
7. Hathor: Muziek, roes en verleiding langs de Nijl
In het oude Egypte was Hathor de geliefde beschermvrouwe van de schoonheid, de dans, de vrouwelijke seksualiteit en het brouwen van bier. In haar imposante hoofdtempel in Dendera vierden de Egyptenaren jaarlijks het ‘Feest van de Dronkenschap’, begeleid door het gerinkel van haar heilige muziekinstrument, het bronzen sistrum. Hoe direct de Egyptenaren haar erotische kracht opvatten, blijkt uit een beroemde passage in het Verhaal van Horus en Seth (opgetekend op de 3.100 jaar oude Papyrus Chester Beatty I). Wanneer oppergod Ra tijdens een slepende rechtszaak beledigd op zijn rug gaat liggen en de hele kosmische rechtspraak stillegt, wandelt zijn dochter Hathor naar hem toe en tilt zij haar linnen gewaad op om haar naakte schaamstreek te tonen. Ra schiet onmiddellijk in een bulderende lach, vergeet zijn boosheid en hervat de zitting.
6. Inanna: De Mesopotamische koningin van passie en strijd

Lang voordat de Grieken en Romeinen hun mythen optekenden, vereerden de Sumeriërs en Babyloniërs in steden als Uruk en Babylon de godin Inanna (in het Akkadisch: Ishtar). Zij verenigde twee schijnbaar tegenstrijdige domeinen: het slagveld en het slaapvertrek. Op spijkerschrifttabletten uit het derde millennium v.Chr., waaronder de vurige liefdesgedichten van hogepriesteres Enheduanna, wordt de fysieke vereniging tussen Inanna en haar minnaar, de herderskoning Dumuzi, zonder enige terughoudendheid bezongen tijdens het jaarlijkse Heilige Huwelijksritueel om het land vruchtbaar te maken.
Inanna was een dominante en gevaarlijke minnares. In het Gilgamesj-epos weigert de held Gilgamesj haar huwelijksaanzoek omdat hij weet hoe het haar eerdere geliefden verging zodra ze op hen was uitgekeken. Haar beroemdste mythe verhaalt over haar afdaling naar de onderwereld om het rijk van haar zus Ereshkigal op te eisen. Bij elk van de zeven toegangspoorten dwingt de poortwachter haar een van haar koninklijke machtssymbolen en kledingstukken af te leggen: van haar kroon en haar lapis-lazuli-ketting tot haar borstsieraad en haar gewaad, totdat de godin van de begeerte uiteindelijk spiernaakt en weerloos voor de troon van de dood verschijnt.
5. Dionysus: De extase van de bacchanalen

Als god van de wijn, de roes en de rituele extase bood Dionysus (bij de Romeinen bekend als Bacchus) een uitlaatklep voor de strikte sociale regels van de klassieke stadstaat. Zijn gevolg bestond uit saters met permanente erecties en de maenaden: vrouwen die hun weefgetouw en huishouden in de steek lieten om ’s nachts met fakkels en tamboerijnen door de bergbossen te dansen. In de roes van Dionysus vervaagden alle grenzen tussen arm en rijk, man en vrouw, en mens en dier.
Toen deze nachtelijke mysteriecultus onder de naam Bacchanalia naar het Romeinse Rijk oversloeg, raakte de conservatieve elite in blinde paniek. In het jaar 186 v.Chr. vaardigde de Romeinse Senaat het Senatus consultum de Bacchanalibus uit. Volgens geschiedschrijver Livius vreesden de senatoren dat de geheime nachtelijke bijeenkomsten van mannen en vrouwen ontaardden in seksuele losbandigheid, gifmengerij en politieke samenzweringen. De heiligdommen werden met de grond gelijk gemaakt en duizenden volgelingen werden gearresteerd.
4. Freyja: De Noorse godin en het halssnoer van de dwergen

Binnen de Noorse mythologie gold Freyja, afkomstig uit het vruchtbaarheidsgeslacht van de Wanen, als de begeerlijkste godin van Asgard. Ze verplaatste zich in een strijdwagen getrokken door twee grote boskatten, bezat een valkenkleed waarmee ze kon vliegen en eiste op het slagveld de helft van de gesneuvelde krijgers op voor haar paleis Folkvangr. In de Edda’s en latere IJslandse teksten neemt Freyja zelf de volledige regie over haar liefdesleven, tot ergernis van de sluwe god Loki, die haar in het spotgedicht Lokasenna verwijt dat ze met vrijwel elke god en elf in de hal het bed heeft gedeeld. Het bekendste verhaal (opgetekend in het veertiende-eeuwse Sörla þáttr) draait om haar kostbaarste bezit: het gouden halssnoer Brísingamen. Toen Freyja zag hoe vier dwergsmeden dit fonkelende juweel vervaardigden, bood ze hun kisten vol goud en zilver aan. De vier dwergen weigerden het geld en stelden slechts één prijs: Freyja moest met elk van hen één nacht doorbrengen. De godin ging zonder aarzelen akkoord en keerde na vier nachten terug met het beroemdste sieraad uit het noorden.
3. Eros: Van kosmische oerkracht tot gewapende liefdesgod

Hoewel de Romeinse Cupido in latere eeuwen verwerd tot een onschuldig, mollig engeltje op valentijnskaarten, zagen de oude Grieken Eros als een huiveringwekkende en onontkoombare macht. In de vroegste scheppingsmythe van Hesiodus was Eros zelfs een van de vier allereerste oergoden die direct aan het begin der tijden uit het niets ontstond, omdat zonder aantrekkingskracht geen enkele andere god geboren had kunnen worden. In de latere klassieke tijd kreeg hij de gedaante van een slanke, gevleugelde jongeling: de zoon van Aphrodite en oorlogsgod Ares. Met zijn gouden pijlen kon hij zowel mensen als oppergod Zeus in een oogwenk tot waanzinnige verliefdheid drijven, terwijl zijn loden pijlen onmiddellijke afkeer veroorzaakten.
In de tweede eeuw n.Chr. tekende de schrijver Apuleius het beroemdste liefdesverhaal uit de oudheid op: de mythe van Eros en Psyche. De sterfelijke koningsdochter Psyche was zo beeldschoon dat mensen haar begonnen te aanbidden in plaats van Aphrodite. Een jaloerse Aphrodite gaf haar zoon Eros de opdracht om het meisje met een pijl verliefd te laten worden op een afzichtelijk monster. Toen Eros boven het slapende meisje hing, prikte hij zich echter per ongeluk aan zijn eigen gouden pijl. Hij bracht haar naar een verborgen paleis waar hij haar elke nacht in volledige duisternis beminde, op voorwaarde dat ze nooit zijn gezicht zou bekijken. Toen een nieuwsgierige Psyche op een nacht toch een olielamp bij zijn bed hield en een druppel hete olie op zijn schouder viel, moest ze een reeks onmogelijke beproevingen van Aphrodite doorstaan voordat Zeus het paar op de Olympus herenigde.
2. Venus: Van stammoeder van Rome tot muze van het naakt

In het oude Italië werd de Romeinse godin Venus op alle niveaus van de samenleving aangeroepen. Terwijl generaals en keizers haar in marmeren staatstempels eerden als de goddelijke stammoeder van het Romeinse volk, was zij in het dagelijks straatleven de directe schutspatroon van minnaars en courtisanes. Bij de opgravingen van de in 79 n.Chr. bedolven stad Pompeï kwamen tientallen muurschilderingen en ingekraste graffiti aan het licht waarin burgers Venus smeken om een onbereikbare geliefde in hun armen te drijven, of haar juist vervloeken vanwege liefdesverdriet.
Meer dan duizend jaar na de val van het Romeinse Rijk kreeg Venus een tweede leven in de westerse kunstgeschiedenis. Tijdens de renaissance in het christelijke Europa was het schilderen van een naakte eigentijdse vrouw streng taboe en strafbaar als zedenschennis. Door een naaktportret simpelweg de titel ‘Venus’ mee te geven, kregen meesters als Botticelli, Velázquez en Titiaan (wiens beroemde Venus van Urbino uit 1538 de kijker recht en uitdagend in de ogen kijkt) een cultureel geaccepteerde vrijbrief om vrouwelijke sensualiteit op groot formaat voor adellijke opdrachtgevers te schilderen.
1. Aphrodite: De godin uit het zeeschuim en het eerste naaktbeeld

Binnen de Griekse mythologie regeerde Aphrodite over elk facet van de aantrekkingskracht, van tedere verliefdheid tot blinde obsessie. Geboren uit het witte schuim van de zee bij Cyprus bezat zij een magisch geborduurde gordel (de kestos himas) waarin verlangen, gevlei en verleidingskracht waren geweven; zelfs oppergodin Hera leende deze gordel in de Ilias om haar echtgenoot Zeus op de berg Ida te verleiden en af te leiden van de Trojaanse Oorlog.
Ondanks haar gedwongen huwelijk met de kreupele smidsgod Hephaestus deelde Aphrodite het bed met wie zij maar wilde, van oorlogsgod Ares en boodschapper Hermes tot de beeldschone sterfelijke jager Adonis. Haar rijkste heiligdom op het Griekse vasteland bevond zich op de hoge rotsburcht van de havenstad Korinthe, waar volgens de geschiedschrijver Strabo talloze tempeldienaressen in dienst van de godin werkten om buitenlandse zeelieden en handelaren te ontvangen.
Rond 350 v.Chr. veroorzaakte de Atheense beeldhouwer Praxiteles een sensatie in de antieke wereld door met zijn Aphrodite van Knidos het allereerste levensgrote, volledig naakte vrouwenbeeld uit de Griekse geschiedenis te kappen. Het marmeren beeld toonde de godin op het moment dat ze haar gewaad laat vallen om in bad te stappen. Nadat de geschokte inwoners van het eiland Kos het naakte beeld hadden geweigerd, kochten de buren van de stad Knidos het op en plaatsten het in een open rond paviljoen zodat bezoekers het van alle kanten konden bewonderen. Volgens Plinius de Oudere trok het beeld drommen pelgrims uit de hele Middellandse Zee en liet een verliefde jongeman zich op een nacht stiekem in het heiligdom opsluiten om het marmeren beeld te omhelzen, een incident dat de roem van de tempel alleen maar verder vergrootte.

Reageren