Psychologische theorieën: we zijn er dol op. Want wat is er nou boeiender en herkenbaarder dan een theorie over jezelf? De enorme populariteit van het vakgebied zorgt er echter voor dat iedereen zich ertegenaan bemoeit, van wetenschappelijk opgeleide psychologen tot de spreekwoordelijke buurman.
Juist door die laatste groep ontstaan er hardnekkige mythes die kant noch wal raken. Vaak zijn ze gebaseerd op een enkel, rammelend onderzoek waarvan de resultaten allang zijn weerlegd. Het meest zorgwekkende? Soms sijpelen deze fabels zelfs door in officiële tests die gebruikt worden voor belangrijke beslissingen.
Hoog tijd dus om de bezem door de wetenschap te halen en deze populaire misverstanden de wereld uit te helpen!
1. Jezelf blootstellen aan klassieke muziek maakt slimmer
Zet een baby een koptelefoon met Mozart op en je hebt jaren later een kernfysicus in huis. Dat is althans de gedachte achter het beroemde ‘Mozart-effect’. Dit fabeltje ontstond na een onderzoek uit 1993 aan de Universiteit van Californië. Studenten die naar de pianomuziek van Mozart hadden geluisterd, scoorden vlak daarna beter op ruimtelijke taken, zoals het vouwen en snijden van papier.
De media doken er bovenop en door de vermeende link tussen muzikaliteit en intelligentie was de theorie van het Mozart Effect geboren. Het werd al snel een wereldwijd fenomeen. Er wordt immers maar wat graag geloofd dat je intelligenter wordt door simpelweg naar klassieke muziek te luisteren.
Toen andere onderzoekers de studie later herhaalden, kwam de aap uit de mouw. Het bleek dat bijna alles wat je alertheid verhoogt, zoals het luisteren naar muziek die je prettig vindt, je ruimtelijk vermogen tijdelijk een boost geeft.
Die verbetering is helaas van zeer korte duur. Van een effect op de lange termijn is absoluut geen sprake. Je IQ blijft dus gewoon gelijk, met of zonder Mozart.
2. Je moet altijd je eerste instinct opvolgen
Maak je een meerkeuzetoets en begin je te twijfelen? Dan heb je vast weleens gehoord dat je nooit je eerste ingeving moet veranderen. Je eerste antwoord zou voortkomen uit je instinct en daarom vaker goed zijn. Het klinkt logisch, maar de wetenschap denkt daar heel anders over.
Uit meer dan zestig verschillende onderzoeken blijkt namelijk precies het tegenovergestelde. Je verhoogt je kans op een goed cijfer juist als je een antwoord waar je over twijfelt achteraf verbetert. Die eerste ingeving is lang niet zo heilig als vaak wordt beweerd.
Er zit wel een addertje onder het gras: deze strategie werkt alleen als je een goede reden hebt om te twijfelen. Ga dus niet zomaar op goed geluk antwoorden aanpassen als je eigenlijk geen flauw idee hebt. Maar heb je een logisch argument om te switchen? Doe dat dan vooral, want je brein heeft het vaker bij het rechte eind na een tweede keer nadenken.
3. Woede ‘eruit gooien’ is gezond
Het is een van de hardnekkigste adviezen in de psychologie: als je boos bent, moet je stoom afblazen. Sla tegen een bokszak, schreeuw in een kussen of gebruik een stressballetje om de druk van de ketel te halen. Het idee is dat je woede anders opkropt en later als een bom explodeert.
Onderzoek laat echter zien dat dit averechts werkt. Het uiten van je woede op die manier werkt bijna als een drug: je brein raakt gewend aan de ontlading en wil dat gevoel vaker opzoeken. In plaats van dat je rustiger wordt, train je jezelf eigenlijk om vaker en sneller woest te worden.
De agressie de vrije loop laten maakt je op de lange termijn dus juist agressiever, terwijl beheersing en kalmte je brein helpen om echt tot rust te komen.
4. De linker- of rechterhersenhelft is dominant
Het klinkt zo overzichtelijk: de ene helft van je brein is voor de creativiteit, de andere voor de logica. Het klopt inderdaad dat bepaalde functies een voorkeurskant hebben. Zo wordt je taalvermogen meestal links aangestuurd, terwijl de rechterkant sterker is in non-verbale taken.
In de realiteit is deze strikte scheiding echter een fabeltje. De twee hersenhelften zijn namelijk constant met elkaar verbonden via een enorm netwerk van neurale paden. Ze werken non-stop samen om zelfs de simpelste taken uit te voeren. Je hebt beide helften even hard nodig om optimaal te functioneren. De theorie dat je een dominante hersenhelft hebt die bepaalt wie je bent, is dan ook simpelweg onwaar. Je bent geen ‘linksbreinig’ of ‘rechtsbreinig’ type; je gebruikt je hele brein.
5. Vele mensen ervaren een midlifecrisis
Het idee van de midlifecrisis is eerder een geliefde verhaallijn uit Hollywood-films dan een echt psychologisch fenomeen. Verschillende internationale studies laten zien dat de realiteit heel anders is. Het blijkt dat er veel meer mensen zijn die zich zorgen maken over het krijgen van een midlifecrisis, dan dat er mensen zijn die er daadwerkelijk een doormaken.
Uit grootschalig onderzoek komt zelfs een verrassend positief beeld naar voren. Mensen in de leeftijdscategorie van 40 tot 60 jaar blijken over het algemeen juist meer controle over hun leven te ervaren. Bovendien voelen zij zich vaak gelukkiger dan mensen uit andere leeftijdsgroepen.
6. Een laag zelfvertrouwen is de bron van alle kwaad
De algemene opvatting is simpel: mensen met een hoog zelfvertrouwen zijn gezonder en succesvoller, terwijl een laag zelfvertrouwen automatisch leidt tot psychologische ellende. Toch is dit beeld veel te zwart-wit. Er zijn meer dan 15.000 studies naar dit onderwerp gedaan en daaruit blijkt dat zelfvertrouwen slechts een minimale rol speelt bij persoonlijk succes.
Een laag zelfvertrouwen is bovendien niet de boosdoener achter zaken als roken of drugsgebruik. Uit onderzoek komt zelfs een schaduwzijde van een té hoog ego naar voren. Kinderen met een extreem groot zelfvertrouwen kunnen juist agressief en diep teleurgesteld raken als hun vermeende superioriteit wordt uitgedaagd. Het lijkt er dus op dat een gezonde dosis realisme een veel beter medicijn is dan blindelings streven naar een torenhoog zelfbeeld.
7. Tegenpolen trekken elkaar aan
In de werkelijkheid zijn we helemaal niet zo dol op onze tegenpolen. Juist mensen die veel overeenkomsten hebben, voelen zich sneller tot elkaar aangetrokken. Onderzoek wijst uit dat zowel de eerste vonk als de stabiliteit op de lange termijn gebaat zijn bij gelijkenissen. Mensen met dezelfde ideeën, levensstijlen en interesses hebben een veel grotere kans op een succesvolle relatie dan partners die elkaars tegenovergestelde zijn.
Er zijn drie logische verklaringen voor de populariteit van deze mythe:
- Het levert een veel spannender Hollywood-script op dan een verhaal over twee mensen die het direct op alle punten met elkaar eens zijn.
- Mensen dromen vaak van een partner die hen ‘compleet’ maakt en precies die eigenschappen bezit die ze zelf missen.
- Het idee heerst dat een relatie saai wordt als je over alles hetzelfde denkt. Verschillen zouden voor meer uitdaging en vuurwerk zorgen.
Een kleine kanttekening: hechting
In de psychologie zien we dat mensen met een angstige hechtingsstijl zich onbewust aangetrokken voelen tot vermijdende partners. Dit lijkt op het aantrekken van tegenpolen, maar in feite is het een botsing van onveilige patronen in plaats van een gezonde match. Voor een stabiele relatie op de lange termijn blijven gedeelde waarden en een vergelijkbare persoonlijkheid nog altijd de belangrijkste voorspellers voor succes.
8. De inktvlekkentest onthult iemands persoonlijke eigenschappen
De inktvlekkentest, ook wel de Rorschachtest genoemd, is misschien wel de bekendste psychologische test ter wereld. Het idee is even simpel als fascinerend: door te vertellen wat je in een abstracte inktvlek ziet, zou een psycholoog direct je diepste persoonlijkheidskenmerken en trauma’s kunnen blootleggen.
Al in de jaren zeventig werd de betrouwbaarheid van deze methode flink onder de loep genomen. De conclusie was ontnuchterend: er is geen enkel wetenschappelijk bewijs dat de test op zichzelf je persoonlijkheid kan onthullen. De interpretatie hangt namelijk vaak net zozeer af van de psycholoog als van de cliënt. Wanneer de Rorschachtest wordt gebruikt als enige bron voor een diagnose, slaat de plank vaak volledig mis.
Alleen in combinatie met andere, modernere onderzoeksmethoden kan het soms een extra puzzelstukje bieden, maar de magische kracht die er vaak aan wordt toegeschreven bestaat simpelweg niet.
9. Leugendetectors kunnen testen of iemand liegt
In politieseries lijkt de polygraaf onfeilbaar, maar in de echte wereld is het apparaat allesbehalve een wondermiddel. Het probleem is simpel: liegen produceert geen vast patroon van fysiologische reacties. Er is geen enkele specifieke spiertrilling of zweetdruppel die onomstotelijk bewijst dat iemand de boel belazert. Ook het bekende idee dat leugenaars je niet in de ogen durven aan te kijken, is nooit wetenschappelijk aangetoond.
Leugendetectors zijn gebaseerd op de fabel dat lichamelijke reacties, zoals zweten of een verhoogde hartslag, direct gelinkt kunnen worden aan onwaarheid. Dat is onzin. Je hartslag kan immers ook omhoogschieten door pure zenuwen, angst voor de test zelf of zelfs door fysiek ongemak. Er zijn zelfs 10 redenen waarom leugendetectors volledig onbetrouwbaar zijn. Kortom: een machine kan meten hoe gestrest je bent, maar hij kan absoluut niet zien of je de waarheid spreekt of liegt.
10. Persoonlijke eigenschappen kun je aflezen uit iemands handschrift
Amerikaanse en Britse tabloids zijn er dol op: een ‘expert’ die het handschrift of de handtekening van een beroemdheid analyseert. Het publiek smult ervan, want het geeft het gevoel dat we een exclusief inkijkje krijgen in het privéleven, de diepste gedachten en de verborgen persoonlijkheid van een ster.
De werkelijkheid is een stuk saaier: een link tussen handschrift en karakter bestaat simpelweg niet. Wetenschappelijk onderzoek naar grafologen, de professionals die beweren je persoonlijkheid uit je letters te kunnen aflezen, laat zien dat hun voorspellingen niet verder komen dan puur gokwerk.
Of je letters nu groot, klein, schuin of sierlijk zijn; het zegt alles over je motoriek of je schrijfles van vroeger, maar helemaal niets over wie je bent als persoon.
