Hoeveel talen kan een mens leren? Voor de meesten van ons is twee of drie al een prestatie. Maar er zijn uitzonderlijke individuen die tientallen talen beheersen – soms meer dan vijftig.
Deze hyperpolyglotten, zoals ze worden genoemd, fascineren taalkundigen en neurologen al eeuwenlang. Van kardinalen die in hun slaap met vreemdelingen converseerden tot diplomaten wier hersenen na hun dood werden bestudeerd: dit zijn de tien meest indrukwekkende talenkenners uit de geschiedenis.
1. Emil Krebs – 68 talen en een uniek brein
De Duitse diplomaat Emil Krebs (1867-1930) beheerste naar verluidt 68 talen en bestudeerde er nog eens 120. Als zoon van een timmerman toonde hij al vroeg buitengewone talenten: op zijn zeventiende sprak hij al twaalf talen. Toen men hem bij de diplomatenschool vroeg welke taal hij wilde leren, antwoordde hij: “Allemaal.” Dat mocht niet, dus vroeg hij om “de moeilijkste” – Mandarijn Chinees.
Na twee jaar sprak hij die taal op het niveau van een hoogopgeleide Chinees. In Beijing werd hij een vertrouweling van keizerin-weduwe Cixi, die hem regelmatig voor thee uitnodigde.
Na zijn dood werden zijn hersenen verwijderd voor onderzoek. In 2004 ontdekten neurowetenschappers daadwerkelijk afwijkingen in het Broca-gebied, verantwoordelijk voor spraakproductie.
2. Giuseppe Mezzofanti – De Polygot die Italië nooit verliet
Kardinaal Giuseppe Mezzofanti (1774-1849) sprak naar schatting 38 tot 50 talen vloeiend, plus tientallen dialecten – zonder ooit Italië te verlaten. Als zoon van een timmerman uit Bologna ontdekte hij zijn gave toen hij als kind lessen in Latijn en Grieks afluisterde vanuit zijn vaders werkplaats. Hij onthield alles wat hij hoorde, ondanks dat hij nog niet kon lezen.
Op zijn twaalfde begon hij met filosofie; voor zijn priesterwijding beheerste hij al talloze talen. Lord Byron had eens een vloekwedstrijd met hem – nadat Byron zijn Engelse scheldwoorden had uitgeput, verraste Mezzofanti hem met Londense straattaal die zelfs de dichter niet kende.
Tsaar Nicolaas I sprak met hem in het Russisch en Pools en merkte geen buitenlands accent op. Een beroemd verhaal vertelt hoe Mezzofanti twee ter dood veroordeelde piraten wilde biechten, maar hun taal niet verstond. Hij keerde terug naar zijn kamer, leerde hun taal in één nacht, en hoorde de volgende ochtend hun biecht.
3. Harold Williams
De Nieuw-Zeelander Harold Williams (1876-1928) sprak 58 talen vloeiend en stond jarenlang in het Guinness Book of Records als ’s werelds grootste taalkundige. Als kind van een methodistische dominee las hij “grammatica’s zoals anderen detectiveverhalen lazen.”
Als schooljongen construeerde hij een grammatica en vocabulaire van het Dobu, een taal uit Nieuw-Guinea, louter op basis van een bijbelvertaling in die taal. Met slechts vijftig pond op zak vertrok hij in 1900 naar Europa om Tolstoj te ontmoeten en beheerste bij aankomst in Berlijn al twintig talen.
Williams was de enige persoon ooit die op de Volkenbond in Genève met elke afgevaardigde in diens eigen taal kon converseren.
4. Ziad Fazah – De omstreden recordhouder
Ziad Fazah (1954) claimt 59 talen te spreken en stond in 1998 in het Guinness Book of Records. Tijdens openbare optredens converseerde hij met moedertaalsprekers van onder andere Albanees, Kantonees, Duits, IJslands, Hebreeuws, Koreaans, Noors, Pasjtoe, Russisch, Thai en Vietnamees.
Zijn claim is niet onomstreden. In 1997 verscheen hij in een Chileense televisieshow waar hij eenvoudige vragen in het Fins, Perzisch en Mandarijn niet kon beantwoorden. Zijn verdedigers stellen dat hij onder druk stond en dat sommige talen roestig waren. Critici menen dat hij talen oppervlakkig kent maar geen echte vloeiendheid bezit.
5. Sir John Bowring – Honderd talen, veertig vloeiend
Sir John Bowring (1792-1872), Brits politicus, econoom en gouverneur van Hongkong, beweerde bekend te zijn met tweehonderd talen en er honderd te kunnen lezen. Hoewel biografen dit getal hebben bijgesteld – hij sprak vermoedelijk acht talen vloeiend, las zeven andere en begreep er nog eens 25 – blijft zijn prestatie indrukwekkend.
Als gouverneur van Hongkong van 1854 tot 1859 zette hij zijn taalvaardigheden in voor diplomatieke relaties met China. Hij was ook een vroege voorvechter van het decimale muntstelsel en schreef het nationale volkslied van Thailand, dat tot 1932 werd gebruikt.
6. Kenneth Hale – De man die talen in vijftien minuten leerde
MIT-professor Kenneth Hale (1934-2001) was een taalkundige die meer dan vijftig talen beheerste en beweerde de basis van een nieuwe taal in tien tot vijftien minuten te kunnen oppikken door naar een moedertaalspreker te luisteren. Als kind in Arizona leerde hij Spaans en Tohono O’odham; op de middelbare school voegde hij Hopi, Jemez en Navajo toe door simpelweg met zijn kamergenoten te praten.
In Ierland sprak hij zo overtuigend Gaelic dat een douanebeambte vroeg of hij wel Engels kende. Hale richtte zich vooral op bedreigde talen in Noord-Amerika, Australië en Centraal-Amerika. Hij werd zo vloeiend in Warlpiri, een Aboriginal-taal, dat hij zijn twee zoons erin opvoedde – zijn zoon Ezra hield zijn rouwrede in Warlpiri.
7. Kató Lomb – De autodidact die met zestien talen geld verdiende
De Hongaarse Kató Lomb (1909-2003) was een van de eerste simultaantolken ter wereld en werkte professioneel in zestien talen, waaronder Bulgaars, Chinees, Japans, Hebreeuws en Russisch.
Haar doorbraak kwam toen ze een Engels-Russisch woordenboek vond in een tweedehandsboekwinkel en besloot zichzelf Engels te leren om les te kunnen geven.
Haar methode: veel lezen, vooral romans die je interesseren, en je niet laten afschrikken door fouten. “Taal is het enige dat de moeite waard is om zelfs slecht te kennen,” schreef ze. Op 86-jarige leeftijd begon ze nog met Hebreeuws.
8. Richard Burton – De ontdekkingsreiziger van talen
Sir Richard Francis Burton (1821-1890) was Brits ontdekkingsreiziger, spion, zwaardvechter en vertaler – en beheerste naar schatting 29 talen. Burton was beroemd om zijn vermogen om zich volledig onder te dompelen in vreemde culturen. Vermomd als moslim maakte hij in 1853 de hadj naar Mekka.
Hij vertaalde de Kama Sutra en de volledige Duizend-en-één-nacht uit het Arabisch, compleet met expliciete passages die andere vertalers hadden weggelaten. In India leerde hij Hindi, Sindhi, Punjabi, Telugu, Marathi en Gujarati; in Afrika voegde hij Swahili en andere talen toe.
Burton stond bekend om zijn vermogen dialecten en accenten perfect na te bootsen, wat hem een uitstekende spion maakte. Hij was ook een productief schrijver en publiceerde meer dan veertig boeken over zijn reizen, gevechtskunsten en taalkundige observaties.
9. Georges Dumézil – mythograaf van 200 talen
De Franse taalkundige en mytholoog Georges Dumézil (1898-1986) zou bij zijn dood meer dan tweehonderd talen hebben gekend, zij het met wisselende mate van vloeiendheid. Dumézil is vooral bekend van zijn baanbrekende werk over Indo-Europese mythologie en de “driedeling” die hij in oude samenlevingen ontdekte: priesters, krijgers en boeren.
Maar zijn mythografische werk was slechts mogelijk dankzij zijn obsessieve studie van oude en moderne talen. Hij sprak vloeiend Frans, Duits, Engels, Latijn, Grieks, Turks, Russisch en diverse Kaukasische talen waaronder Oebychs, waarvan hij een van de laatste documentatoren was.
10. Al-Farabi – De filosoof van zeventig talen
De middeleeuwse islamitische filosoof Al-Farabi (ca. 870-950), ook bekend als Alpharabius in het Latijnse Westen, zou zeventig talen hebben gesproken. Een getal dat onmogelijk te verifiëren is. Geboren in het huidige Kazachstan en opgegroeid in Baghdad, schreef Al-Farabi invloedrijke werken over logica, politieke filosofie, muziektheorie en metafysica. Hij werd “de Tweede Leraar” genoemd, na Aristoteles.
Zijn taalkundige prestaties waren deels noodzaak: als geleerde in de islamitische gouden eeuw moest hij Grieks, Arabisch, Perzisch en Syrisch beheersen om toegang te krijgen tot de filosofische en wetenschappelijke werken die hij bestudeerde en vertaalde.
Of hij daadwerkelijk zeventig talen sprak of dat dit een hagiografische overdrijving is, blijft onduidelijk. Maar zijn reputatie als polyglot heeft bijna duizend jaar standgehouden.
