Er zijn wereldwijd zo’n 12.000 kernwapens, waarvan het gros in handen van de VS en Rusland. Dat zoveel mensen dat vernietigende potentieel nog nooit hebben gevoeld, is niet alleen te danken aan afschrikking en diplomatie. Meerdere keren stond de wereld op de rand van een kernoorlog door technische storingen, menselijke fouten of ronduit bizarre samenlopen van omstandigheden.
Dit zijn tien momenten waarop het net niet misging.
1. Stanislav Petrov negeert zijn eigen systeem (1983)
Op 26 september 1983 meldde het Sovjet-vroegtijdige-waarschuwingssysteem de lancering van een Amerikaanse kernraket, kort daarna gevolgd door nog vier. Luitenant-kolonel Stanislav Petrov had de opdracht dit door te geven aan zijn superieuren, die konden besluiten tot een tegenaanval. Petrov twijfelde: waarom zou de VS met slechts vijf raketten een aanval openen?
Hij meldde het als een fout van het systeem, nog voordat radar op de grond dit kon bevestigen. Later bleek dat zonlicht dat op wolken weerkaatste door de satellieten was aangezien voor raketlanceringen.
Petrov overtrad daarmee de procedure, maar wordt sindsdien wel “de man die de wereld redde” genoemd.
2. Vasili Arkhipov zegt nee tegen een kernaanval (1962)
Op het hoogtepunt van de Cubacrisis werd de Sovjet-onderzeeër B-59 omsingeld door Amerikaanse oorlogsschepen, die oefendieptebommen lieten vallen om de boot te dwingen boven water te komen. Aan boord, met bijna lege batterijen en zonder contact met Moskou, dacht de bemanning dat de oorlog al begonnen was.
Kapitein Valentin Savitsky wilde een kernkoptorpedo afvuren op de Amerikaanse vloot. Voor een lancering was echter instemming van drie officieren nodig. Vasili Arkhipov, tweede in bevel van de onderzeevloot, weigerde toestemming en overtuigde de kapitein om boven water te komen en contact te zoeken met Moskou. Zonder zijn veto was de Cubacrisis wellicht in een kernoorlog geëindigd.
3. Een kapotte computerchip van 46 cent (1980)
In de nacht van 3 juni 1980 kreeg de Amerikaanse nationale veiligheidsadviseur Zbigniew Brzezinski een telefoontje: NORAD had 2.200 binnenkomende Sovjet-raketten gedetecteerd. Bommenwerpers werden gereedgemaakt voor vertrek, en Brzezinski moest binnen enkele minuten de president wakker bellen.
Vlak voordat hij dat deed, kwam het verlossende bericht: satellieten bevestigden geen enkele lancering. De oorzaak bleek een defecte computerchip van 46 dollarcent, die willekeurige cijfers in het systeem plaatste in plaats van nullen. Het was niet de enige keer: in de maanden erna gebeurde het nog drie keer.
4. Eén schakelaar voorkwam in Noord-Carolina een ramp (1961)
Boven Goldsboro, Noord-Carolina, brak een Amerikaanse B-52-bommenwerper in de lucht uiteen. Twee waterstofbommen vielen naar beneden, elk met een veel grotere vernietigingskracht dan de bom op Hiroshima. Bij één van de twee werden vijf van de zes veiligheidsmechanismen die een ontploffing moesten voorkomen, tijdens de val geactiveerd.
Alleen een simpele, lage-spanningsschakelaar voorkwam een kernexplosie boven Amerikaans grondgebied. Dat werd pas in 2013 bevestigd via vrijgegeven documenten van een ingenieur van Sandia National Laboratories, die schreef dat “één simpele schakelaar tussen de Verenigde Staten en een grote catastrofe stond”.
5. Een Noorse weerraket zet Jeltsin’s kernkoffer aan (1995)
Op 25 januari 1995 lanceerde Noorwegen een onderzoeksraket om het noorderlicht te bestuderen. Russische radarsystemen zagen daarin echter een binnenkomende Amerikaanse raket, mogelijk de opmaat naar een aanval die het land tijdelijk zou verblinden voor een grotere lancering.
Voor het eerst in de geschiedenis werd de Russische kernkoffer geactiveerd en aan president Boris Jeltsin overhandigd. Onderzeeërs met kernraketten werden in staat van paraatheid gebracht. Pas toen bleek dat de raket niet richting Rusland vloog, werd het alarm afgeblazen.
Noorwegen had andere landen, waaronder Rusland, vooraf over de lancering ingelicht, maar dat bericht had de radaroperators nooit bereikt.
6. Een oefening die bijna een echte oorlog werd (1983)
Able Archer 83 was een NAVO-commandopost-oefening waarbij een fictieve escalatie naar kernwapengebruik werd doorgespeeld, met onder anderen Margaret Thatcher en Ronald Reagan in de rol van politieke leiders. Voor de Sovjets, die toch al gespannen waren na eerdere incidenten dat jaar, leek de oefening verdacht veel op een dekmantel voor een echte eerste aanval.
Sovjet-kernbommenwerpers werden bewapend en van brandstof voorzien, klaar om te vertrekken. Pas na afloop van de oefening op 11 november werd duidelijk hoe dicht de Sovjet-reactie bij een daadwerkelijke mobilisatie kwam, dankzij informatie van de Britse dubbelspion Oleg Gordievsky binnen de KGB.
7. Maanopkomst wordt aangezien voor een aanval (1960)
Radarapparatuur op de Amerikaanse basis Thule in Groenland meldde een grootschalige Sovjet-raketlancering. NORAD ging over op hoogste paraatheid. Wat de radar werkelijk had gezien, was een maan die opkwam boven Noorwegen.
Wat de situatie redde, was niet techniek maar toeval: Sovjet-leider Nikita Chroesjtsjov bevond zich op dat moment gewoon in New York voor een VN-bijeenkomst, wat het nogal onwaarschijnlijk maakte dat de Sovjet-Unie tegelijkertijd een grootschalige aanval had ingezet.
8. Een beer bij de bewakingshek (1962)
Ook tijdens de Cubacrisis zag een bewaker bij een radarpost in Minnesota een gedaante over het hek klimmen. Hij schoot en activeerde het sabotagealarm, dat automatisch soortgelijke alarmen op andere bases in de regio liet afgaan.
Op Volk Field in Wisconsin ging door een storing echter de verkeerde sirene af, die kernbewapende onderscheppingsvliegtuigen opdracht gaf om op te stijgen. De piloten waren verteld dat er geen oefeningen gepland stonden en geloofden dat de oorlog was begonnen. Vlak voor de start reed de bevelvoerder met zijn auto de startbaan op om de vliegtuigen tegen te houden. De indringer bij het hek bleek een beer.
9. Een zonnestorm verstoort de radar (1967)
Een krachtige zonnevlam met bijbehorende zonnestorm verstoorde op 23 mei 1967 meerdere Amerikaanse vroegtijdige-waarschuwingsradars, waaronder drie systemen die pas acht dagen eerder een grote upgrade hadden gekregen. De verstoring werd aanvankelijk opgevat als opzettelijke Sovjet-radarstoring, wat volgens de toenmalige doctrine als oorlogsdaad gold.
Het Strategic Air Command bereidde bommenwerpers voor op een tegenaanval, vlak voordat NORAD kon vaststellen dat de bron van de storing niet Moskou was, maar de zon.
10. Een radioloos toestel boven de Sovjet-Unie (1962)
Op dezelfde dag dat een Amerikaans U-2-spionagevliegtuig boven Cuba werd neergeschoten, verdwaalde een tweede U-2 op weg naar het noorden 480 kilometer de Sovjet-luchtruim in, door een navigatiefout veroorzaakt door het noorderlicht. Sovjet-gevechtsvliegtuigen stegen op om het toestel te onderscheppen.
Amerikaanse onderscheppingsjagers, uitgerust met kernkoppen op hun lucht-luchtraketten, kregen opdracht om het verdwaalde vliegtuig naar veilig luchtruim te escorteren. De piloten hadden zelf de bevoegdheid om die kernraketten te bewapenen en af te vuren. Het incident bleef decennialang geheim.
