10 weetjes over de Steen der Wijzen (alchemie)

6 min lezen
Maak ons je Google favoriet
oorsprong

Eeuwenlang zochten vorsten, geleerden en avonturiers in rokerige laboratoria naar de Steen der Wijzen: een mysterieuze rode of witte substantie uit de alchemie. Wie dit poeder of kristal bezat, zou onedele metalen als lood en kwik in puur goud kunnen veranderen én beschikken over het universele geneesmiddel dat het leven verlengde.

Hoewel de moderne scheikunde later aantoonde dat chemische transmutatie van elementen onmogelijk is, legde de jacht op de steen de basis voor talloze echte laboratoriumtechnieken. Dit zijn tien weetjes over de geschiedenis en mythen rond de Steen der Wijzen.

1. Oorsprong in het hellenistische Egypte

oorsprong

De zoektocht naar de Steen der Wijzen begon niet in middeleeuwse kastelen, maar in de Hellenistische periode in de Egyptische havenstad Alexandrië. Daar kwamen Griekse natuurfilosofie (zoals de leer van de vier elementen van Aristoteles) en de eeuwenoude Egyptische metaalbewerkings- en balsemingstechnieken samen.

Rond het jaar 300 n.Chr. schreef de Grieks-Egyptische alchemist Zosimos van Panopolis de oudst bekende alchemistische boeken. Daarin noemde hij al een geheimzinnig poeder (xerion, dat via het Arabische al-iksir ons woord ‘elixer’ werd) waarmee onedele metalen tot goud of zilver konden worden veredeld.

2. De dubbele betekenis van het Grote Werk

symboliek

Voor serieuze alchemisten draaide het maken van de steen om veel meer dan geldzucht of een kist vol goudstaven. Het zogeheten Magnum Opus (‘het Grote Werk’) had een materiële én een geestelijke kant.

Terwijl de alchemist in zijn smeltkroes onzuiver lood stap voor stap probeerde te zuiveren tot onvergankelijk goud, moest hij tegelijkertijd zijn eigen ziel zuiveren van aardse gebreken. Pas wie innerlijk in balans was, zou volgens de geschriften in staat zijn om het geheim van de materie te doorgronden.

3. De link met Hermes Trismegistus

Alchemisten beschouwden de mythische wijsgeer Hermes Trismegistus (‘Hermes de Driemaal Grote’) als de grondlegger van hun kunst. Deze figuur ontstond in het oude Alexandrië uit een samensmelting van de Griekse god Hermes en de Egyptische god van het schrift en de wijsheid, Thoth.

Aan hem werd de beroemde Smaragden Tafel (Tabula Smaragdina) toegeschreven: een korte, cryptische tekst die voor het eerst opdook in vroege Arabische bronnen. Volgens de legende bevatte deze groene stenen plaat in bedekte termen het exacte basisrecept voor de vervaardiging van de Steen der Wijzen.

4. Het geheime recept en de vier kleurstadia

vervaardigen steen der wijzen

Volgens de alchemistische handboeken begon de bereiding van de steen bij één oergrondstof, de prima materia, die maandenlang in een luchtdicht afgesloten glazen kolf (het ‘filosofisch ei’) op een gelijkmatig vuur moest worden verhit. Het slagen van het experiment hing af van vier opeenvolgende kleurveranderingen in het vat.

Eerst moest de stof volledig zwart worden en ontbinden (nigredo, de zwarte fase), gevolgd door een wassing die de inhoud sneeuwwit kleurde (albedo, waarmee men al zilver zou kunnen maken). Via een gele overgangsfase (citrinitas) eindigde het proces in een diepe, bloedrode kleur (rubedo): de voltooide, rode Steen der Wijzen.

5. De code van de Groene Leeuw die de Zon verslindt

De Groene Leeuw en de Zon

Omdat alchemisten als de dood waren dat hun recepten in handen vielen van onbevoegden of hebzuchtige koningen, schreven ze hun laboratoriumnotities in beeldende codetaal (Decknamen). Een van de beroemdste illustraties uit zestiende- en zeventiende-eeuwse boeken toont een woeste groene leeuw die de stralende zon met huid en haar opeet, terwijl het bloed uit zijn bek druipt.

Voor buitenstaanders leek dat een mystiek raadsel, maar voor ingewijden stond er een concrete scheikundige reactie. De ‘Zon’ was het symbool voor goud, en de ‘Groene Leeuw’ stond voor koningswater (een agressief mengsel van salpeterzuur en zoutzuur, verrijkt met kopersulfaat): de enige vloeistof die in staat was om vast goud volledig op te lossen.

6. De mythe rond de Parijse schrijver Nicolas Flamel

Nicolas Flamel

Geen enkele naam is zo sterk met de Steen der Wijzen verbonden als die van Nicolas Flamel (circa 1330-1418). Volgens de overlevering stuitte deze Parijse boekverkoper op een geheimzinnig koperen boek van ‘Abraham de Jood’, slaagde hij er op 17 januari 1382 in om kwik in zilver en goud te veranderen en brouwde hij voor zichzelf en zijn vrouw Pernelle het levenselixer.

Historisch onderzoek laat echter een heel ander verhaal zien. Flamel heeft echt bestaan en zijn woonhuis uit 1407 staat nog altijd aan de Rue de Montmorency in Parijs, maar hij heeft zich tijdens zijn leven nooit met alchemie beziggehouden: zijn fortuin kwam uit slimme vastgoedhandel en het vermogen van zijn rijke weduwe.

De hele legende over zijn Steen der Wijzen werd pas in 1612, ruim tweehonderd jaar na zijn dood, door een Franse uitgever verzonnen.

7. Waarom het een ‘steen’ heet terwijl het vaak een poeder was

filosofensteen

De naam ‘Steen der Wijzen’ is een vertaling van het Latijnse lapis philosophorum (‘steen der filosofen’, destijds het woord voor natuuronderzoekers). Ondanks het woord ‘steen’ stelden de meeste alchemisten zich geen harde kiezel of edelsteen voor, maar een zwaar, saffraanrood en wasachtig poeder dat men het ‘projectiepoeder’ noemde.

Bij een geslaagde proef (de projectie) wikkelde de alchemist een piepklein korreltje van dit rode poeder in een bolletje bijenwas en wierp dat in een kroes vol kokend lood of kwik. Volgens de verhalen zou de hele gesmolten massa daarna direct veranderen in zuiver goud.

8. Van de Rozenkruisers tot Harry Potter

Toen de experimentele scheikunde in de zeventiende en achttiende eeuw afscheid nam van het goudmaken, verhuisde de Steen der Wijzen naar esoterische genootschappen zoals de vrijmetselarij en de rozenkruisers. In de twintigste eeuw zag de Zwitserse psychiater Carl Gustav Jung de steen zelfs als een psychologische metafoor voor het volwassen worden en heelworden van de menselijke persoonlijkheid (individuatie).

Bij het grote publiek kreeg de eeuwenoude legende in 1997 een compleet nieuw leven dankzij het debuutboek van J.K. Rowling: Harry Potter en de Steen der Wijzen, waarin zowel de steen als een 665-jarige Nicolas Flamel een hoofdrol spelen.

9. Verwantschap met het Chinese levenselixer en de I Tjing

I Tjing

De westerse zoektocht naar de Steen der Wijzen vertoont opvallende overeenkomsten met de taoïstische alchemie in het oude China (waidan). Waar Europese alchemisten op de eerste plaats lood in goud wilden veranderen, zochten Chinese alchemisten naar een ‘gouden pil’ van onsterfelijkheid op basis van cinnaber (kwiksulfide) en goud, en gebruikten ze de 64 hexagrammen van het orakelboek de I Tjing om het juiste stookritme van hun ovens te bepalen.

Ironisch genoeg bleek dat Chinese levenselixer levensgevaarlijk. Meerdere Chinese keizers uit de Tang-dynastie stierven vroegtijdig aan acute kwik- en loodvergiftiging nadat zij de ‘onsterfelijkheidspillen’ van hun hofalchemisten hadden geslikt.

10. Isaac Newton en de jacht die per ongeluk nieuwe stoffen opleverde

newton alchemy

De zoektocht naar de Steen der Wijzen was geen bezigheid voor goedgelovige kwakzalvers: Sir Isaac Newton, de grondlegger van de klassieke natuurkunde, was in het geheim een toegewijde alchemist. Hij schreef meer dan een miljoen woorden aan alchemistische notities en hield in zijn laboratorium in Cambridge wekenlang zijn eigen smeltovens brandend.

Andere goudzoekers deden tijdens hun mislukte pogingen echte wetenschappelijke ontdekkingen. Zo kookte de Hamburger alchemist Hennig Brand in 1669 vijfduizend liter menselijke urine in op zoek naar de Steen der Wijzen en ontdekte hij het lichtgevende element fosfor, terwijl Johann Friedrich Böttger in 1708 tijdens zijn goudexperimenten voor de keurvorst van Saksen het geheim van het eerste Europese hardporselein (Meissen-porselein) uitvond.

Meer in Geschiedenis

Reageren

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Populair in Geschiedenis