Mensen zien zichzelf graag als een uitzondering in het dierenrijk. Wie de wetenschappelijke literatuur van de afgelopen decennia doorbladert, komt daar steeds moeilijker mee weg.
Vriendschappen die jaren standhouden, gereedschap dat van ouder op kind wordt doorgegeven, liederen die als een muziektrend van groep naar groep reizen: onderzoekers vinden bij dier na dier gedrag dat we lang voor onszelf reserveerden. Dit zijn tien dieren die verrassend menselijke trekjes vertonen, en wat het onderzoek er precies over zegt.
1. Chimpansees: ze sluiten vriendschappen voor het leven
Chimpansees delen ongeveer 98 procent van hun genen met ons en vertonen ook opvallend vergelijkbare sociale gedragingen. Ze bouwen vriendschappen op die jaren kunnen duren, vormen coalities om hogerop te komen in de rangorde en verzoenen zich na een ruzie met een omhelzing of een vlooibeurt.
Die sociale wereld heeft ook een donkere kant. Tussen 1974 en 1978 documenteerde het onderzoeksteam van Jane Goodall in Gombe hoe een chimpanseegemeenschap uiteenviel en de ene groep de andere systematisch uitroeide. Vier jaar lang, met dodelijke afloop. Het is de bekendste aanwijzing dat georganiseerd geweld tussen groepen niet iets exclusief menselijks is.
2. Olifanten: ze rouwen om hun doden
Wanneer een olifant sterft, verzamelen kuddegenoten zich rond het lichaam. Ze betasten het met hun slurf, blijven er soms dagen in de buurt en keren later terug naar de plek. Onderzoekers hebben ook vastgelegd hoe olifanten stilstaan bij de botten van soortgenoten, iets wat ze bij botten van andere diersoorten niet doen. Het lijkt sterk op rouwen.
Wat er precies in zo’n olifant omgaat, weet niemand. Biologen zijn voorzichtig met het woord verdriet, omdat gedrag makkelijker te meten is dan gevoel. Maar dat olifanten de dood van een groepsgenoot anders behandelen dan elke andere gebeurtenis, staat inmiddels vast.
3. Dolfijnen: ze geven elkaar namen
Elke tuimelaar ontwikkelt in zijn eerste levensmaanden een eigen fluittoon die de rest van zijn leven meegaat. Die zogeheten signature whistle werkt in de praktijk als een naam: dolfijnen kopiëren de fluittoon van een soortgenoot om die specifiek aan te spreken. Ze geven elkaar dus letterlijk namen.
Bioloog Vincent Janik van de Universiteit van St Andrews liet met opnames in het wild zien dat dolfijnen reageren wanneer hun eigen fluittoon wordt afgespeeld, en niet op die van anderen. Buiten de mens is er nauwelijks een diersoort waarvan bekend is dat individuen elkaar met een aangeleerd, uniek geluid aanroepen.
4. Eksters: herkennen zichzelf mogelijk in de spiegel
In 2008 haalde de ekster wereldwijd het nieuws. Duitse onderzoekers plakten een gekleurde sticker op het verenkleed van vijf eksters, zetten er een spiegel voor en zagen dat twee vogels de sticker probeerden weg te krabben. Zelfherkenning bij een dier zonder neocortex: dat gold als een doorbraak.
Twaalf jaar later probeerde een Spaans team van de Universiteit van Granada het experiment over te doen met een grotere groep vogels. Die replicatie slaagde niet, en de eksters lieten het gedrag juist vaker zien voor een stuk karton dan voor de spiegel. De discussie is nog altijd open, en dat maakt de ekster misschien wel het eerlijkste voorbeeld in dit lijstje.
5. Bonobo’s: ze lossen conflicten op met intimiteit
Bonobo’s zijn net zo nauw aan ons verwant als chimpansees, maar gaan totaal anders om met spanning. Waar chimpansees de confrontatie zoeken, grijpen bonobo’s naar lichamelijk contact. Voedsel verdelen, een nieuwkomer ontvangen, een dreigend conflict sussen: het loopt bij hen vaak via aanraking en seksueel getint gedrag.
Primatoloog Frans de Waal beschreef die aanpak als een vorm van sociale smeerolie. Bij bonobo’s hebben vrouwtjes bovendien een stevige positie in de groep, wat agressie van mannetjes indamt. Twee soorten met bijna hetzelfde dna en twee compleet verschillende manieren om samen te leven.
6. Kraaien: ze maken gebruik van werktuigen
Gereedschapsgebruik gold lang als typisch menselijk. De Nieuw-Caledonische kraai maakt daar korte metten mee: die scheurt haakvormige werktuigen uit takken en bladranden om larven uit boomstammen te vissen. In het lab loste een kraai genaamd 007 een puzzel met acht opeenvolgende stappen op, zonder oefening vooraf.
Kraaien geven die vaardigheid ook door. Jonge vogels kijken de techniek af bij oudere soortgenoten, waardoor per regio net iets andere gereedschapsvormen ontstaan. Cultuur is een groot woord voor een vogel, maar het patroon is precies wat je bij cultuuroverdracht verwacht.
7. Honden: ze begrijpen emoties beter dan je denkt
Elke hondenbezitter denkt weleens dat zijn hond hem doorheeft. Onderzoekers van de Universiteit van Lincoln toonden in 2016 aan dat dat klopt. Honden koppelden een boos of blij gezicht op een scherm aan het bijpassende geluid, en deden dat zowel bij mensen als bij andere honden.
Dat vraagt meer dan een aangeleerd trucje: de hond moet twee soorten informatie combineren tot één emotie. Honden volgen daarnaast onze blikrichting en reageren op wijzen, iets waar zelfs chimpansees moeite mee hebben. Vijftienduizend jaar naast de mens leven laat sporen na.
8. Octopussen: ze kunnen puzzels oplossen
Octopussen draaien potten open, wurmen zich door openingen ter grootte van hun snavel en ontsnappen met een precisie die aquariumbeheerders tot wanhoop drijft. In 2016 wist octopus Inky in een Nieuw-Zeelands aquarium uit zijn bak te klimmen en via een afvoerpijp de zee te bereiken.
Bijzonderder nog is de gestreepte octopus, die in Indonesië werd gefilmd terwijl hij halve kokosnootschelpen meesleepte om zich er later in te verstoppen. Gereedschap meenemen voor toekomstig gebruik is zeldzaam in het dierenrijk. Dat het bij een weekdier gebeurt, met een zenuwstelsel dat totaal anders is opgebouwd dan het onze, maakt het extra opmerkelijk.
9. Walvissen: ze zingen liederen die zich verspreiden over de oceaan
Mannelijke bultruggen zingen lange, complexe liederen die per populatie hetzelfde zijn en per seizoen veranderen. Australische biologen legden vast hoe een compleet nieuw lied vanuit West-Australië overwaaide naar de oostkust, waar de lokale bultruggen hun eigen repertoire binnen twee jaar volledig inruilden voor de nieuwe versie.
Daarna reisde het lied verder door de Stille Oceaan, van populatie naar populatie, altijd in dezelfde richting. Onderzoekers noemen het de grootste culturele verandering die ooit bij een niet-menselijke soort is gedocumenteerd. Een hit die de halve oceaan overspoelt, en niemand die weet waarom precies dat ene lied aanslaat.
10. Varkens: intelligente dieren met persoonlijkheden
Vier varkens aan de Amerikaanse Purdue University leerden met hun snuit een joystick bedienen om een cursor op een beeldscherm naar het juiste doel te sturen. Ze scoorden ruim boven kansniveau, met een spel dat oorspronkelijk voor apen was ontworpen. De onderzoekers noemden het resultaat opvallend, juist omdat varkens verziend zijn en geen handen hebben.
Daarnaast reageren varkens op hun eigen naam, onthouden ze gezichten en verschillen ze sterk in karakter. Sommige zijn nieuwsgierig en ondernemend, andere blijven liever op de achtergrond. Precies zoals bij honden, waarmee ze qua leervermogen regelmatig worden vergeleken.
Het rijtje wordt elk decennium langer, en dat zegt misschien meer over ons dan over de dieren. Telkens wanneer we een eigenschap aanwijzen die ons uniek zou maken, blijkt een kraai, een varken of een octopus er ook iets mee te kunnen. De streep tussen mens en dier wordt niet uitgewist, maar hij verschuift wel voortdurend. En bijna altijd in dezelfde richting.
