Terwijl je deze zin leest, voert je lichaam tientallen taken uit waar je geen enkele weet van hebt. Je ademt, slikt, corrigeert je houding en filtert beeld weg dat je hersenen niet nodig vinden.
Het merendeel van wat er in je lijf gebeurt, gebeurt buiten je bewustzijn om. Dat is maar goed ook, want anders zou je nergens anders meer aan toekomen. Dit zijn tien dingen die je lichaam doet zonder jou erin te kennen.
1. Je ogen sluiten zich tijdens het niezen
Probeer je ogen maar eens open te houden tijdens een nies. Het lukt de meeste mensen niet, omdat het dichtknijpen van de oogleden onderdeel is van hetzelfde reflexpatroon dat je middenrif, keel en gezichtsspieren aanstuurt. De hersenstam zet de hele reeks in gang zodra de zenuwuiteinden in je neus geprikkeld raken.
Waarom die oogleden meedoen, weet niemand precies. De populaire verklaring is dat het je ogen beschermt tegen de druk of tegen rondvliegende ziektekiemen. Het hardnekkige verhaal dat je ogen uit hun kassen zouden schieten als je ze openhoudt, klopt in elk geval niet. Er zijn mensen die het met wat moeite gewoon kunnen.
2. Je hersenen negeren voortdurend je neus
Je neus staat permanent in je gezichtsveld, onderin, altijd. Toch zie je hem niet, tenzij je er nu bewust op let. Je hersenen filteren beelden weg die nooit veranderen, omdat ze geen nieuwe informatie opleveren. Wetenschappers noemen dat onbewuste selectieve aandacht.
Hetzelfde mechanisme laat je na een paar minuten je horloge, je bril en de geur van je eigen huis vergeten. Alles wat constant blijft, verdwijnt naar de achtergrond. Verandering is wat je zenuwstelsel interesseert, niet stilstand.
3. Je lichaam schokt zichzelf wakker vlak voor je slaapt
Je zakt weg, en ineens schiet je met een ruk overeind alsof je van een trap valt. Die hypnagoge schok krijgt zeker zeventig procent van de mensen weleens. Het is een plotselinge, onwillekeurige samentrekking van meerdere spiergroepen tegelijk, precies op de grens tussen waken en slapen.
De bekende uitleg is dat je hersenen denken dat je valt en daarom ingrijpen. Onderzoekers vermoeden eerder het omgekeerde: eerst komt de spierschok, daarna verzint je half slapende brein er een verhaal bij, en dat verhaal is dan een val. De oorzaak zelf is nog altijd niet opgehelderd, al maken slaaptekort, cafeïne en stress het duidelijk erger.
4. Je lichaam reinigt zichzelf continu via trilhaartjes
Je luchtwegen zijn bekleed met cellen die elk zo’n tweehonderd microscopische haartjes dragen. Die trilhaartjes slaan ongeveer tien tot twintig keer per seconde, allemaal dezelfde kant op. Daarmee duwen ze een dun laagje slijm met stof, pollen en bacteriën omhoog richting je keel, waar je het doorslikt zonder er iets van te merken.
Longartsen noemen dit systeem de mucociliaire roltrap. Het verwerkt ongeveer anderhalve liter slijm per dag. Roken legt die trilhaartjes tijdelijk lam, wat verklaart waarom rokers vaak ’s ochtends moeten hoesten: dan komt de achterstand van de nacht in één keer omhoog.
5. Je oren bewegen subtiel bij geluiden
Katten en honden draaien hun oorschelpen naar een geluid toe. Bij mensen zijn de spiertjes die dat ooit deden grotendeels buiten gebruik geraakt, maar ze zijn er nog wel. En ze doen nog steeds mee.
Onderzoekers van de Universiteit van Saarland maten in 2020 met elektroden de activiteit van die oorspiertjes. Wanneer proefpersonen hun aandacht richtten op een geluid van links of rechts, spanden de bijbehorende spiertjes zich meetbaar aan. De beweging is te klein om te zien, maar je oren proberen zich dus nog altijd te richten. Ongeveer een op de vijf mensen kan er bovendien bewust mee wiebelen.
6. Je pupilgrootte verraadt je emoties
Je pupillen reageren niet alleen op licht. Ze worden ook groter zodra je opwinding, interesse of schrik voelt, en dat gaat volledig buiten je wil om. De Amerikaanse psycholoog Eckhard Hess liet in de jaren zestig zien dat proefpersonen wijdere pupillen kregen bij beelden die hen aanspraken.
Ook denkwerk telt mee. Bij een moeilijke hoofdrekensom zetten je pupillen meetbaar uit, en ze trekken weer samen zodra je het antwoord geeft. Psychologen gebruiken die pupilrespons daarom als maat voor mentale inspanning. Angst en stress maken je pupillen overigens juist groter, niet kleiner: dat is je sympathische zenuwstelsel dat de boel openzet.
7. Je slikt continu speeksel door zonder het te merken
Een gemiddelde volwassene slikt zo’n zeshonderd keer per dag, waarvan het grootste deel zonder eten of drinken in de mond. Je speekselklieren maken dagelijks een halve tot anderhalve liter vocht aan, en dat moet ergens heen. Overdag gebeurt dat ongeveer één keer per minuut, tijdens je slaap zakt het naar een handjevol keer per uur.
Zodra je erop let, gaat het mis. Bewust slikken voelt geforceerd en je krijgt het gevoel dat er te veel of juist te weinig speeksel is. Precies datzelfde effect maakt een droge mond bij zenuwen zo vervelend: je gaat erop letten, en dan werkt het niet meer vanzelf.
8. Je hebt continu microscopische spiertrekkingen
Houd je hand zo stil mogelijk voor je uit en hij trilt toch. Die beweging heet fysiologische tremor en iedereen heeft hem, dag en nacht, met een frequentie van ongeveer acht tot twaalf trillingen per seconde.
Het is geen onderhoudsbeurt van je spieren, maar een onvermijdelijk bijproduct. Je motorische zenuwcellen vuren in pulsjes in plaats van in een vloeiende stroom, je hartslag schudt je ledematen bij elke slag een fractie mee, en de terugkoppellussen tussen spier en ruggenmerk schieten altijd een beetje door. Koffie, kou, vermoeidheid en adrenaline versterken het allemaal.
9. Je hartslag verandert voortdurend door je ademhaling
Bij het inademen versnelt je hart, bij het uitademen vertraagt het weer. Dat verschijnsel heet respiratoire sinusaritmie en is bij jonge, gezonde mensen goed te zien op een hartfilmpje. Het zorgt ervoor dat er meer bloed door de longen stroomt op het moment dat daar de meeste verse zuurstof zit.
Cardiologen kijken er graag naar, want het zegt iets over je nervus vagus, de zenuw die je hart afremt. Hoe sterker het verschil tussen in- en uitademen, hoe beter die rem doorgaans werkt. Met het ouder worden neemt het effect af. Rustig en langzaam uitademen versterkt het tijdelijk, wat precies de reden is dat ademhalingsoefeningen kalmerend werken.
10. Je hersenen vullen blinde vlekken automatisch in
In elk oog zit een plek waar de oogzenuw het netvlies verlaat. Op dat vlak van ongeveer anderhalve millimeter breed zitten geen lichtgevoelige cellen, dus daar zie je letterlijk niets. Toch merk je er nooit iets van, zelfs niet als je één oog dichtdoet.
Je hersenen dichten het gat op basis van de omgeving eromheen. Zit je naar een gestreepte muur te kijken, dan trekken ze de strepen gewoon door. Je krijgt dus geen zwart vlekje te zien maar een gok, en die gok is zo overtuigend dat de blinde vlek pas in 1660 werd ontdekt, door de Franse natuurkundige Edme Mariotte.
Het opvallendste aan deze lijst is niet dat je lichaam zoveel automatisch doet, maar hoeveel het voor je verzwijgt. Je krijgt een opgepoetste versie van de werkelijkheid gepresenteerd, zonder blinde vlekken, zonder je eigen neus in beeld en zonder de melding dat er zojuist anderhalve liter slijm is weggewerkt. Bewustzijn is niet de directeur van het bedrijf. Het is de samenvatting die op je bureau belandt.
