Eeuwenlang durfden Noorse en IJslandse vissers op open zee nauwelijks in de diepte te turen uit angst voor één wezen: de Kraken. Dit kolossale zeemonster uit de Scandinavische folklore kon volgens de verhalen vanuit de ijskoude zeebodem oprijzen, driemasters met zijn vangarmen de diepte in trekken en bij het onderduiken een draaikolk achterlaten die elk schip in de omtrek verzwolg.
Achter die huiveringwekkende zeemansverhalen bleek uiteindelijk een heel echt dier uit de diepzee schuil te gaan. Dit zijn tien weetjes over de mythe én de biologische werkelijkheid achter de Kraken.
1. Oorsprong langs de kusten van Noorwegen en Groenland

De legende van de Kraken ontstond niet in de tropische oceanen, maar in de koude, diepe wateren van de Noorse Zee en de Noord-Atlantische Oceaan tussen Noorwegen, IJsland en Groenland. Vissers merkten dat wanneer hun loodlijn op een plek waar het normaal honderden meters diep was plotseling op dertig meter diepte bleef steken, de visvangst op dat punt uitzonderlijk rijk was: volgens hen zwommen de kabeljauwen boven de rug van een slapende Kraken.
Zodra het water begon te borrelen, moesten de vissers zo snel mogelijk wegvaren voordat het beest aan de oppervlakte kwam. De Deens-Noorse missionaris Hans Egede tekende in 1734 voor de kust van Groenland het ooggetuigenverslag op van een zeemonster dat zijn kop zo hoog uit de golven stak dat het boven de grote mast van het schip uitrees.
2. De middeleeuwse voorloper: de Hafgufa

Voordat de naam Kraken in zwang raakte, schreven IJslandse en Noorse kronieken in de dertiende eeuw al over de Hafgufa (letterlijk ‘zeestoom’ of ‘zeedamp’). Dit wezen komt uitgebreid voor in de Oudnoorse Konungs skuggsjá (‘De Koningsspiegel’, circa 1250) en in de saga van de Vikingenheld Örvar-Oddr.
Volgens die middeleeuwse teksten leek de Hafgufa meer op een rotsformatie of een drijvend eiland dan op een levende vis. Het monster zette zijn reusachtige kaken onder water wijd open en braakte een geurige voedselbrij uit waarmee het complete scholen vissen en zelfs walvissen recht zijn muil in lokte, om die vervolgens in één klap dicht te slaan.
3. Waar het woord ‘Kraken’ vandaan komt
In weerwil van wat vaak wordt gedacht, komt de naam Kraken helemaal niet voor in de oude Viking-saga’s of de Edda’s. Het woord duikt pas rond het jaar 1700 op in geschreven Noorse bronnen (waarbij het achtervoegsel -en in het Noors simpelweg het lidwoord ‘de’ is, dus krake-n betekent ‘de krake’).
Taalkundigen leiden het Noorse woord krake af van het Oudnoorse kraki. Dat verwees oorspronkelijk naar een kromme, ontwortelde boomstam met uitstekende, kronkelende wortels of een houten dreghak met meerdere haken die als scheepsanker werd gebruikt: een treffende vergelijking voor een dier met een bos kronkelende vangarmen.
4. Een wereldwijde traditie van zeemonsters

De Noorse Kraken stond in een eeuwenoude traditie van zeemonsters waarmee zeevarende volken hun angst voor de onpeilbare oceaan verbeeldden. In het Oude Testament vervulde de vuurspuwende zeeslang Leviathan die rol, terwijl de oude Grieken schreven over het veelkoppige zeegedrocht Scylla en het draaikolkmonster Charybdis in de Straat van Messina.

In de eigen Scandinavische mythologie van de Vikingen kende men bovendien Jörmungandr, de Midgaardslang. Deze zoon van de god Loki groeide in de oceaan zo snel dat zijn lichaam de hele aarde omspande en hij in zijn eigen staart kon bijten, tot hij tijdens de eindstrijd Ragnarök een dodelijk tweegevecht met dondergod Thor uitvocht.
5. Geen reuzenoctopus, maar de reuzeninktvis

Op prenten en in films wordt de Kraken vrijwel altijd getekend als een enorme octopus met een ronde kop en acht armen, zoals de Pacifische reuzenkraak (Enteroctopus dofleini), die een spanwijdte tot negen meter kan halen. Toch hebben biologen vastgesteld dat niet de octopus, maar de reuzeninktvis (Architeuthis dux) het werkelijke dier achter de Noord-Atlantische Krakenverhalen is.
De Deense natuuronderzoeker Japetus Steenstrup bewees in 1857 aan de hand van aangespoelde snavels en zuignappen dat dit diepzeedier echt bestaat. Met acht armen, twee extra lange vangtentakels, ogen zo groot als eetborden (tot 27 centimeter doorsnee) en een totale lengte van twaalf tot dertien meter kan een verzwakte of stervende reuzeninktvis die naar het wateroppervlak drijft makkelijk voor een zeemonster worden aangezien.
6. Aangezien voor een drijvend eiland van anderhalve kilometer
Het beroemdste historische verslag over de kolossale omvang van de Kraken werd in 1752 gepubliceerd door Erik Pontoppidan, de bisschop van Bergen, in zijn boek Het eerste ontwerp van de natuurlijke historie van Noorwegen. Volgens Pontoppidan was de Kraken “het grootste en verbazendste van alle dieren in de schepping” en had zijn ronde, platte rug een omtrek van wel anderhalve Engelse mijl (ruim twee kilometer).
De bisschop schreef dat zeelieden de met zeewier en pokken begroeide rug van het monster regelmatig verwarden met een nieuw ontdekt eiland, er met hun sloepen aanmeerden en er zelfs een kampvuurtje op stookten, totdat de ‘rotsbodem’ onder hun voeten plotseling de diepte in zakte.
7. Opgenomen in het officiële dierenboek van Linnaeus

In de achttiende eeuw namen serieuze natuurwetenschappers het bestaan van de Kraken zo serieus dat zelfs Carl Linnaeus, de grondlegger van de moderne biologische naamgeving, het monster in 1735 opnam in de allereerste druk van zijn beroemde standaardwerk Systema Naturae. Hij gaf de Kraken de Latijnse wetenschappelijke naam Microcosmus marinus, al schrapte hij het dier in latere edities weer toen hij er zelf nooit een exemplaar van te zien kreeg.
In 1802 ging de Franse zoöloog Pierre Denys de Montfort nog een stap verder in zijn encyclopedie over weekdieren. Hij maakte onderscheid tussen de Noordse ‘Kraken-octopus’ en de ‘kolossale octopus’ (poulpe colossal) en beweerde dat dit laatste monster in 1782 eigenhandig tien Britse oorlogsschepen tegelijk naar de kelder had getrokken; toen de Britten na de oorlog onthulden dat de schepen gewoon door een orkaan waren gezonken, was de wetenschappelijke reputatie van De Montfort voorgoed geruïneerd.
8. Hoe gedichten en Jules Verne het monster wereldberoemd maakten

Buiten Scandinavië bleef het woord Kraken lange tijd vrij onbekend, totdat de jonge Engelse dichter Alfred Lord Tennyson in 1830 zijn beroemde sonnet The Kraken publiceerde over een oeroud monster dat op de zeebodem slaapt tot het einde der tijden. In 1866 en 1870 deden de Franse schrijvers Victor Hugo (in De arbeiders van de zee) en Jules Verne daar een flinke schep bovenop.
In Vernes roman Twintigduizend mijlen onder zee wordt de onderzeeër Nautilus van kapitein Nemo bij de Bahama’s aangevallen door een groep reuzeninktvissen van acht meter lang, die de schroef blokkeren en een bemanningslid uit het luik sleuren. Hoewel Verne in zijn Franse tekst het woord Kraken niet gebruikt (hij spreekt over calmars en poulpes), legden de beroemde boekgravures van Alphonse de Neuville voorgoed het beeld vast van de tentakels die een schip omklemmen.
9. Van Griekse verwarring tot Pirates of the Caribbean
Zijn meest natuurgetrouwe glansrol kreeg het wezen in Pirates of the Caribbean: Dead Man’s Chest (2006) als het huisdier van Davy Jones dat piratenschepen met mast en al doormidden breekt. Sinds 2021 schaatst in de Noord-Amerikaanse ijshockeycompetitie NHL zelfs een club onder de naam van het zeemonster: de Seattle Kraken.
10. Natuurlijke verklaringen voor het ‘zinkende eiland’
Naast echte ontmoetingen met reuzeninktvissen hebben zeelieden en geologen nog een paar nuchtere verklaringen voor de achttiende-eeuwse verhalen over drijvende eilanden en kokende draaikolken. Zo blijkt het middeleeuwse verhaal over de Hafgufa die met wijd open bek aan het wateroppervlak wacht tot vissen naar binnen zwemmen exact overeen te komen met een jachttechniek (trap feeding) die biologen pas rond 2011 bij echte bultrugwalvissen filmden.
Voor de verhalen van bisschop Pontoppidan over eilanden die met luid geborrel uit de golven oprijzen en kort daarna weer in een draaikolk wegzakken, wijzen geologen naar de onderzeese vulkanen langs de Midden-Atlantische Rug rond IJsland. Wanneer zo’n onderwatervulkaan uitbarst, drijven er enorme velden puimsteen en as naar het oppervlak die er vanaf een houten zeilschip uitzien als een zandbank, tot de golven het puimsteen weer uiteenslaan.

Reageren