Charles Darwin legde met zijn evolutietheorie het fundament onder de moderne levenswetenschappen. Zijn meesterwerk On the Origin of Species veranderde voorgoed het menselijke wereldbeeld over het ontstaan van soorten en natuurlijke selectie.
Achter de statige, bebaarde geleerde ging echter een verrassend verhaal schuil van reisziekte, nieuwsgierigheid en tientallen jaren twijfel. Dit zijn tien feitelijke weetjes over Charles Darwin.
1. Darwin begon als student geneeskunde, maar kon niet tegen bloed

Voordat Darwin koos voor de natuuronderzoeking, stuurde zijn vader hem naar de universiteit van Edinburgh om geneeskunde te studeren. De jonge Darwin had echter een groot bezwaar: hij kon geen bloed of chirurgische ingrepen verdragen.
In een tijd waarin verdoving nog niet bestond, waren operaties traumatische aangelegenheden. Na het bijwonen van twee bloederige operaties op kinderen verliet Darwin ontdaan de collegezaal en zette hij een punt achter zijn medische opleiding, waarna zijn vader hem naar Cambridge stuurde om theologie te studeren.
2. De reis met de Beagle duurde vijf jaar in plaats van twee

In 1831 kreeg de 22-jarige Darwin de kans om als onbezoldigd natuuronderzoeker mee te varen op de HMS Beagle onder leiding van kapitein Robert FitzRoy. De cartografische expeditie rond de wereld zou oorspronkelijk twee jaar duren, maar werd pas na bijna vijf jaar afgerond.
Tijdens die reis bezocht Darwin Zuid-Amerika, de Galapagoseilanden, Tahiti, Nieuw-Zeeland en Australië. De duizenden fossielen, vogels en planten die hij verzamelde, vormden de empirische basis voor zijn latere evolutieleer.
3. De publicatie van On the Origin of Species werd twintig jaar uitgesteld

Darwin had het mechanisme van natuurlijke selectie al rond 1838 uitgedacht, maar wachtte ruim twintig jaar met publiceren. Hij was zich terdege bewust van de religieuze en sociale controverse die zijn ideeën zouden veroorzaken in het victoriaanse Engeland.
Pas toen de jonge natuuronderzoeker Alfred Russel Wallace hem in 1858 een brief stuurde met exact dezelfde theorie, kwam Darwin in actie. In november 1859 verscheen On the Origin of Species, waarvan de volledige eerste oplage van 1.250 exemplaren op de eerste dag uitverkocht raakte.
4. Hij noemde zichzelf op latere leeftijd agnost
Hoewel Darwin zijn loopbaan begon met een studie theologie, brokkelde zijn orthodoxe geloof tijdens zijn onderzoek geleidelijk af. Het overlijden van zijn geliefde tienjarige dochter Annie aan roodvonk of tuberculose in 1851 bracht hem een definitieve slag toe.
Darwin noemde zichzelf geen militant atheïst, maar koos voor de term agnost. Hij schreef dat hij het bestaan van een almachtige en liefdevolle Schepper niet kon verenigen met de meedogenloze wreedheid in de natuur, zoals sluipwespen die hun eitjes in levende rupsen leggen.
5. Hij trouwde met zijn volle nicht Emma Wedgwood

In 1839 trad Darwin in het huwelijk met zijn volle nicht Emma Wedgwood, telg uit de beroemde Engelse pottenbakkersfamilie. Het huwelijk was hecht en liefdevol, maar als bioloog maakte Darwin zich grote zorgen over de gevaren van inteelt bij mens en dier.
Samen kregen zij tien kinderen, van wie er drie op jonge leeftijd stierven. Darwin hield jarenlang nauwkeurige notities bij over de gezondheid en ontwikkeling van zijn kinderen en verwerkte die observaties in zijn studies over inteelt bij planten.
6. Chronische maag- en darmklachten hielden hem thuis

Na zijn terugkeer met de Beagle kampte Darwin meer dan veertig jaar lang met hardnekkige gezondheidsklachten: maagkrampen, braken, hartkloppingen en ernstige vermoeidheid. Artsen konden in de negentiende eeuw geen sluitende verklaring vinden voor zijn kwalen.
Medici vermoeden tegenwoordig dat hij tijdens zijn tocht door Zuid-Amerika de ziekte van Chagas opliep via een roofwantsenbeet, mogelijk gecombineerd met de ziekte van Crohn of chronische stress. Hierdoor leefde hij grotendeels teruggetrokken in zijn landhuis Down House in Kent.
7. Jarenlang onderzoek naar duiven, rankpootkreeften en regenwormen
Darwin was een nauwgezet waarnemer die vele jaren besteedde aan ogenschijnlijk bescheiden onderwerpen. Zo deed hij acht jaar lang microscopisch onderzoek naar rankpootkreeften (zeepokken) om variaties binnen families exact te begrijpen, en fokte hij jarenlang sierduiven om te laten zien hoe kunstmatige selectie werkt.
Zijn allerlaatste wetenschappelijke boek, gepubliceerd in 1881, was volledig gewijd aan de werking van regenwormen. Daarin toonde hij met simpele experimenten aan dat wormen met hun graafwerkzaamheden een doorslaggevende rol spelen bij bodemvorming en het behoud van vruchtbare aarde.
8. De term ‘survival of the fittest’ kwam niet van Darwin zelf
De bekende uitdrukking survival of the fittest werd niet door Darwin bedacht, maar door de Britse filosoof Herbert Spencer in diens werk Principles of Biology (1864). Darwin gebruikte in de eerste drukken van zijn boek uitsluitend de term natural selection.
Op aanraden van Alfred Russel Wallace nam Darwin de formulering van Spencer pas over vanaf de vijfde druk in 1869. Daarbij duidde ‘fittest’ overigens niet op de sterkste of meest gespierde, maar op het organisme dat het best is aangepast aan zijn specifieke leefomgeving.
9. Begraven met staatsie in Westminster Abbey
Toen Darwin op 19 april 1882 op 73-jarige leeftijd overleed, wilde zijn familie hem in stilte begraven in het dorp Downe. Collega-wetenschappers en parlementariërs drongen echter direct aan op een staatsbegrafenis in de hoofdstad.
Darwin werd met grote eer bijgezet in Westminster Abbey in Londen, op enkele meters afstand van het graf van natuurkundige Sir Isaac Newton. Zelfs de Anglicaanse Kerk erkende daarmee zijn uitzonderlijke betekenis voor de wetenschap.
10. Grondlegger van de vergelijkende gedragswetenschap
Naast de evolutie van het skelet en organen onderzocht Darwin ook het ontstaan van menselijke en dierlijke emoties. In zijn invloedrijke boek The Expression of the Emotions in Man and Animals (1872) liet hij zien dat gelaatsuitdrukkingen zoals lachen, huilen en woede biologisch zijn ingebakken en universeel voorkomen bij alle volken ter wereld.
Hij was een van de allereerste onderzoekers die foto’s gebruikte als wetenschappelijk bewijsmateriaal en legde daarmee de basis voor de moderne ethologie en evolutionaire psychologie.

Reageren