Je kiest zelf wat je eet, welke serie je opzet en of je om zeven uur opstaat of nog een keer op snooze drukt. Dat voelt tenminste zo. Filosofen breken zich er al eeuwen het hoofd over, en sinds de jaren tachtig bemoeien ook hersenonderzoekers zich ermee. Hun bevindingen zijn weinig geruststellend voor wie denkt dat hij zelf aan het stuur zit.
1. Je brein is je steeds een stap voor
In 1983 publiceerde de Amerikaanse neurowetenschapper Benjamin Libet een experiment waar nog altijd over wordt gediscussieerd. Proefpersonen mochten op een zelfgekozen moment hun pols bewegen en moesten aangeven wanneer ze daartoe besloten. Libet zag dat de hersenactiviteit die bij de beweging hoort, het zogeheten bereidheidspotentieel, al zo’n driehonderd milliseconden eerder op gang kwam. Het brein was dus al bezig voordat de proefpersoon zelf ‘besloot’.

Latere studies gingen nog verder. In 2008 lieten onderzoekers rond John-Dylan Haynes zien dat ze met hersenscans tot zo’n zeven seconden van tevoren konden voorspellen of iemand links of rechts zou drukken. De trefkans lag wel maar net boven gokniveau. Er is ook kritiek: volgens neurowetenschapper Aaron Schurger is het bereidheidspotentieel deels gewoon achtergrondruis. Toch blijft de vraag staan wat je bewustzijn nog te beslissen heeft als het pas later aanschuift.
2. Alles heeft een oorzaak, ook jouw keuze
Een biljartbal die een andere raakt, doet precies wat de natuurkunde voorschrijft. Niemand denkt dat die tweede bal zelf bepaalt welke kant hij op rolt. De vraag is waarom dat voor de cellen in je hoofd anders zou zijn.
Elke gedachte is het resultaat van elektrische en chemische signalen tussen neuronen. Die signalen worden gestuurd door je genen, je eerdere ervaringen en wat er op dat moment om je heen gebeurt. Filosofen noemen dit determinisme: als je alle oorzaken kende, zou je elke keuze kunnen voorspellen. Dan blijft er weinig ruimte over voor een ‘ik’ dat daar los van staat.
3. Je opvoeding heeft al voor je gekozen
Je politieke kleur, je muzieksmaak en je geloof voelen als iets van jezelf. Maar wie opgroeit in een katholiek dorp in Limburg, wordt een stuk vaker katholiek dan iemand uit een seculier gezin in Utrecht. Veel mensen haken later af, toch blijven de meeste volwassenen dicht bij het geloof (of ongeloof) waarmee ze zijn grootgebracht.
Hetzelfde geldt voor normen die we ‘gewoon logisch’ vinden, zoals wat je wel en niet zegt aan tafel. Die regels heb je overgenomen voordat je kon nadenken over de vraag of je ze eigenlijk wilde. Met andere ouders in een ander land was je waarschijnlijk een ander mens geworden. Met andere overtuigingen, die net zo goed als ‘eigen’ hadden gevoeld.
4. Eerst doen, dan pas verzinnen waarom
We denken graag dat we eerst afwegen en dan handelen. Psychologen zien vaak het omgekeerde. Daniel Kahneman beschreef hoe ons denken draait op een snel, intuïtief systeem en een traag, bewust systeem. Het snelle systeem doet het meeste werk, het trage levert achteraf vaak alleen een nette verklaring.
Een experiment van Zweedse onderzoekers maakt dat pijnlijk duidelijk. Proefpersonen kozen welk van twee gezichten ze aantrekkelijker vonden, waarna de onderzoekers ongemerkt de andere foto teruggaven. De meeste deelnemers hadden niets door en legden vervolgens uitgebreid uit waarom ze juist ‘deze’ hadden gekozen. Dat verschijnsel heet keuzeblindheid.
5. Verslaving: willen stoppen en het toch niet kunnen
Als we volledig vrij waren, zou stoppen met roken een kwestie van besluiten zijn. Iedereen die het geprobeerd heeft, weet dat het zo niet werkt. Veel verslaafden willen oprecht stoppen en grijpen toch weer naar de sigaret, de fles of de pil.

Hersenonderzoek laat zien dat middelen als nicotine, alcohol en opiaten het beloningssysteem veranderen. Het brein gaat het middel behandelen als een basisbehoefte, terwijl het deel dat impulsen afremt minder grip krijgt. Daarom zien artsen verslaving als een hersenaandoening en niet als karakterzwakte. Als je eigen brein je zo kan overrulen, wordt het lastig om te zeggen wie er eigenlijk kiest.
6. We denken dat we meer in handen hebben dan we hebben
Wie bij Yahtzee op de stenen blaast voordat hij gooit, weet best dat het niets uitmaakt. Toch doen we het. Psychologen noemen dit de illusie van controle, een van de bekendste denkfouten die iedereen maakt.
De Amerikaanse psycholoog Ellen Langer toonde in de jaren zeventig aan dat mensen een lot meer waard vinden als ze het zelf hebben uitgekozen, terwijl de winkans precies hetzelfde is. Casino’s en loterijen verdienen daar goed aan. Ons brein zoekt overal patronen en wil het gevoel hebben dat het iets te zeggen heeft. Vrije wil zou best eens het grootste voorbeeld van die neiging kunnen zijn.
7. Een ijzeren staaf veranderde Phineas Gage
In 1848 werkte de Amerikaan Phineas Gage aan een spoorlijn in Vermont, toen een explosie een ijzeren staaf van ruim een meter door zijn schedel joeg. Gage overleefde het, maar zijn omgeving herkende hem nauwelijks terug. De beleefde, betrouwbare voorman zou zijn veranderd in een grofgebekte, impulsieve man. Zijn vrienden zeiden dat hij ‘Gage niet meer’ was.

Historici denken inmiddels dat die verhalen deels zijn aangedikt en dat Gage later weer redelijk functioneerde. Maar moderne patiënten met schade aan de prefrontale cortex laten vergelijkbare veranderingen zien, en ook een hersentumor kan iemands gedrag compleet omgooien. Als een stukje beschadigd weefsel bepaalt wie je bent, wat blijft er dan over van een vrije wil die boven het brein zou staan?
8. Je genen stemmen mee
Tweelingonderzoek is de klassieke manier om te zien wat aangeboren is. Eeneiige tweelingen delen al hun genen, twee-eiige gemiddeld de helft. Lijken eeneiige tweelingen sterker op elkaar, dan wijst dat op erfelijkheid.
Uit dat soort tweelingstudies blijkt dat zelfs politieke voorkeur, religiositeit en de neiging om risico’s te nemen voor een flink deel erfelijk zijn. Schattingen lopen vaak uiteen van dertig tot vijftig procent. Dat betekent niet dat één gen bepaalt op welke partij je stemt. Wel dat je met een bepaalde aanleg aan de start verschijnt, en die aanleg heb je zelf niet uitgekozen.
9. Waar je wieg stond, bepaalt je opties
Een meisje dat opgroeit in een arm dorp in India heeft een heel ander keuzemenu dan een jongen uit een welgesteld gezin in Amsterdam-Zuid. Gaan studeren, de wereld over reizen of pas op je dertigste trouwen is voor de een vanzelfsprekend. Voor de ander bestaan die opties niet eens.
Je kunt alleen kiezen uit wat je kunt zien. Geld, onderwijs en de verwachtingen van je omgeving bepalen welke wegen überhaupt in beeld komen. Twee mensen met precies dezelfde wilskracht komen zo op totaal verschillende plekken uit. Het kader waarbinnen je ‘vrij’ kiest, is grotendeels al voor je ingevuld.
10. Kwantumtoeval redt de vrije wil ook niet

Wie de vrije wil wil redden, wijst vaak naar de kwantummechanica. Op het niveau van de allerkleinste deeltjes is de natuur niet te voorspellen, daar speelt echt toeval mee. Het universum loopt dus niet als een uurwerk, zo luidt de redenering.
Het probleem is dat toeval iets anders is dan vrijheid. Als een willekeurige deeltjessprong in je hersenen de doorslag geeft, heb je die keuze net zo min zelf gemaakt. Ze is dan alleen onvoorspelbaar. Een vrije wil vraagt om een ‘ik’ dat bewust stuurt, en dat vind je niet in een dobbelsteen op atoomschaal.
Of we echt vrij zijn, hoort bij de grootste filosofische vragen die er zijn. Veel filosofen denken dat het geen kwestie van alles of niets is. Volgens de zogeheten compatibilisten ben je vrij zolang je handelt naar je eigen wensen, ook al komen die wensen ergens vandaan. Je hebt het stuur dan niet helemaal in handen, maar je zit er wel achter. En of het nu een illusie is of niet, onze hele samenleving draait erop. Zonder het idee dat mensen kiezen, valt er niemand meer te prijzen of te straffen.

Reageren